Πάπας Ιωάννης Παύλος ο… πολιτικάντης

Πού θα τελειώσει το ταξίδι του Πάπα Ιωάννη Παύλου Β’; Το ερώτημα είναι κρίσιμο
καθώς η Αθήνα φαίνεται ότι θα είναι άλλος ένας σταθμός στη μακρά προσωπική
διαδρομή του Καρόλου Βοϊτίλα. Για ακόμα μια φορά, ο άλλοτε Καρδινάλιος της
Κρακοβίας πηγαίνει εκεί όπου δεν πήγε κανείς από τους προκατόχους του στο
Βατικανό. Μπορεί να είναι εμφανώς καταβεβλημένος και να βρίσκεται στη δύση του
βίου του, ωστόσο ο ηγέτης του καθολικισμού διατηρεί αμείωτη την πολιτική
ικανότητα για την οποία φημίζεται.

Είκοσι τρία χρόνια μετά την άνοδό του στον παπικό θρόνο, το 1978, ο Ιωάννης
Παύλος Β’ ανήκει σαφώς στους κερδισμένους του millennium. Όταν άρχιζε η θητεία
του στο Βατικανό, οι καθολικοί υπολογίζονταν σε 660 εκατομμύρια παγκοσμίως.
Σήμερα υπερβαίνουν το ένα δισεκατομμύριο. Από τους 115 καρδινάλιους, οι οποίοι
θα συμμετάσχουν στην εκλογή του διαδόχου του, τους 101 τους έχει χρίσει ο
ίδιος. Ωστόσο, η ισχύς δεν μετράται μόνο με αριθμούς. Επί των ημερών του
Ιωάννη Παύλου Β’, η Καθολική Εκκλησία διεδραμάτισε πρωτοφανή κοσμικό ρόλο, όχι
σε ευρωπαϊκό, αλλά σε παγκόσμιο επίπεδο. Το Βατικανό παίζει ­ ελέω
θρησκευτικής ισχύος ­ πολιτικό παιχνίδι, καθώς συνιστά εκκλησία και κράτος
συγχρόνως, ενώ είναι προικισμένο με τράπεζες, εφημερίδες, ραδιοτηλεοπτικά μέσα
και ιστοσελίδες.

Δεν το έριξε στο διάβασμα!

Η ακτιβιστική διάθεση του Καρόλου Βοϊτίλα φάνηκε από νωρίς. Στη διάρκεια της
κατοχής της Πολωνίας από τους ναζί ­ αντί να το ρίξει στο διάβασμα ­ ενεπλάκη
στην αντίσταση. Ήταν η πρώτη, αλλά όχι και η μόνη φορά, που αναμείχθηκε στη
δημόσια ζωή. Το στυλ του υπήρξε πάντοτε πολιτικό, γεγονός που φάνηκε αμέσως
όταν έγινε Πάπας. Είχε ενεργό συμμετοχή στη δημιουργία του εργατικού
συνδικάτου «Αλληλεγγύη» στην Πολωνία, ενώ επισκέφθηκε επίσης την Ουγγαρία και
την Τσεχοσλοβακία.

Το Βατικανό πήγαινε συνήθως με τα νερά των κοσμικών εξουσιών ­ κραυγαλέο
παράδειγμα η σιωπή ενώπιον του ναζισμού ­ αλλά ο Βοϊτίλα έσπασε την παράδοση.
Τα κηρύγματά του τοποθέτησαν τον καθολικισμό, που είχε απήχηση στις μάζες της
Ανατολικής Ευρώπης, απέναντι στα καθεστώτα του υπαρκτού σοσιαλισμού,
παρέχοντας κάλυψη στον Βαλέσα, τον Χάβελ και τους άλλους διαφωνούντες. Σε μια
διάσημη φράση του, ο Μιχαήλ Γκορμπατσώφ, στον οποίο η αρχιτεκτονική των
κτιρίων του Βατικανού θύμιζε το Κρεμλίνο, παραδέχθηκε ότι «όλα όσα συνέβησαν
στην Ανατολική Ευρώπη θα ήταν αδύνατα χωρίς αυτόν τον Πάπα».

Η πιθανή σοβιετική ανάμειξη στην απόπειρα δολοφονίας του Ιωάννη Παύλου Β’ τα
χρόνια της δεκαετίας του ’80 παραμένει ακόμη και σήμερα ένα ερωτηματικό.

Ο Βοϊτίλα δεν αρκέστηκε στο να συνταχθεί με τους νικητές του Ψυχρού Πολέμου.
Αντιθέτως, κινήθηκε δραστήρια στο πλαίσιο της κοινωνίας των πολιτών σε μια
σειρά από θέματα. Στα κηρύγματά του στηλίτευσε τον ακραίο καπιταλισμό της
Γουώλ Στρητ και το οικονομικό χάσμα Βορρά-Νότου, παίρνοντας σταθερά το μέρος
των φτωχών. Κάποιοι λένε μάλιστα ότι ο Ιωάννης Παύλος Β’ χρησιμοποίησε τη
ρητορική του «Τρίτου Δρόμου», πολύ πριν από τον Μπλερ ή τον Κλίντον. Η
προοδευτική αυτή συνθηματολογία κατέστησε την Καθολική Εκκλησία ισχυρότατο
παίκτη στη Λατινική Αμερική, την Αφρική και την Ασία. Κάνοντας περιοδειες ως
πολιτικός και εμφανιζόμενος σε τεράστια ανοιχτά γήπεδα ως ροκ σταρ, αυτός ο
Πάπας γύρισε την υφήλιο όσο κανένας άλλος. Ήταν πάντοτε ανοιχτός σε ευκαιρίες.
Το αμερικανικό εμπάργκο κατά της Κούβας παραμένει, ο Κάστρο βρέθηκε χωρίς
συντρόφους στις άλλες χώρες της Λατινικής Αμερικής, αλλά ο Ιωάννης Παύλος
επισκέφθηκε με φανφάρες την Αβάνα στις αρχές του 1998. Μπρος στις κάμερες των
διεθνών ΜΜΕ, ο καθολικισμός γινόταν η γέφυρα ανάμεσα σε καπιταλισμό και
κομμουνισμό.

Η διαχείριση των συμβόλων

Αν η πολιτική είναι όντως «η διαχείριση των συμβόλων», ο Βοϊτίλα το αξιοποίησε
στο έπακρο. Ακολουθώντας τη μόδα της εποχής, ζήτησε δημοσίως συγγνώμη για την
Ιερά Εξέταση και την παθητική στάση του Βατικανού στο Ολοκαύτωμα των Εβραίων.
Αντιτάχθηκε στην αντισύλληψη, αλλά εμφανίζεται ως υπερασπιστής των ανθρωπίνων
δικαιωμάτων σε πολιτικό επίπεδο. Ακόμη περισσότερο: o Βοϊτίλα εργάστηκε όσο
κανείς για να αποκαταστήσει τις σχέσεις του καθολικισμού με τις άλλες
Εκκλησίες. Η διαδικασία ήταν σταδιακή και μακρόχρονη. Το 1986 ήταν ο πρώτος
Πάπας που πάτησε το πόδι του στην εβραϊκή συναγωγή της Ρώμης. Δεκατέσσερα
χρόνια αργότερα, ο άρχων του Βατικανού σημάδεψε το millennium επισκεπτόμενος
τους Αγίους Τόπους σε μία επίσκεψη γεμάτη συμβολισμό και υποβλητικές
φωτογραφίες. Πολιτικός από ιδιοσυγκρασία, ο Ιωάννης Παύλος Β’ τήρησε άψογα τις
ισορροπίες μεταξύ Ισραηλινών και Παλαιστινίων. Το μήνυμα; Ένας θρησκευτικός
ηγέτης φαινομενικά ήρεμος και ενωτικός ­ δηλαδή οικουμενικός ­ σε μια
περιοχή όπου ο εθνικός και θρησκευτικός διχασμός έχει ιστορία αιώνων.

Συμπερασματικά, θα μπορούσε να πει κανείς ότι, αν και ο σκληρός πυρήνας του
καθολικισμού παραμένει αναλλοίωτος και αντιδραστικός, ενώ το Βατικανό έχει
σαφώς εντείνει τις προσπάθειες να επιταχύνει τον προσηλυτισμό πιστών και να
επικυριαρχήσει επάνω στις άλλες θρησκείες, ο Πάπας έχει επιλέξει ένα πολιτικό
στυλ που τον εμφανίζει ήπιο και ποτέ μισαλλόδοξο. Οι χειρισμοί και οι
εικόνες επικαλύπτουν την ουσία.

Το προφίλ ενός ταπεινού, ήρεμου και ενωτικού θρησκευτικού πατέρα υιοθέτησε ο
Πάπας και στην προσέγγιση της Ορθοδοξίας. Και πάλι η διαδικασία ήταν σταδιακή,
ξεκινώντας από τη Ρουμανία τον Μάιο του 1999. Και πάλι ο Πάπας κινείται
πολιτικά, καθώς η επίσκεψή του στην Ελλάδα ενέπλεξε αρχικά τον Πρόεδρο της
Δημοκρατίας και την κυβέρνηση και δευτερευόντως, αλλά πολύ πιο ουσιαστικά, την
Εκκλησία της Ελλάδος.

Εξ αρχής, η Μονή Πετράκη ήταν υποχρεωμένη να κινηθεί σε έναν στενό χώρο μεταξύ
εγχώριας πολιτικής εξουσίας και Πατριαρχείου, γεγονός που υπαγόρευσε τελικά
τις κινήσεις της. Είναι βέβαιον ότι η επίσκεψη του Πάπα στην Αθήνα θα έχει
συμβολικές εικόνες. Ωστόσο, η Αθήνα είναι σταθμός και όχι τέρμα της διαδρομής
στην προσέγγιση με την Ορθοδοξία. Ο στόχος; «Στη Μόσχα, αδελφοί μου, στη
Μόσχα!» ­ για να παραφράσει κανείς τον Τσέχωφ.

Θα συζητήσουν και περί Ουνίας

Το θέμα της Ουνίας (ορθόδοξοι χριστιανοί οι οποίοι αναγνωρίζουν ως αρχή της
Εκκλησίας τον Πάπα) θα συζητήσει ο Αρχιεπίσκοπος με τον Πάπα. Όπως
αποφασίστηκε χθες στην έκτακτη συνεδρίαση της Διαρκούς Ιεράς Συνόδου κατά την
επίσκεψη του Ποντίφικα στην Αρχιεπισκοπή, ο κ. Χριστόδουλος «θα προσφωνήσει
αυτόν θέτοντας, με παρρησία, ενάργεια, θεολογική και ιστορική τεκμηρίωση, όλα
εκείνα τα θέματα δογματικού, εκκλησιολογικού ιστορικού περιεχομένου, που
προκαλούν θλίψη, πικρία και έντονο προβληματισμό στον ορθόδοξο κόσμο, με
ιδιαίτερη αναφορά στο πρόβλημα της Ουνίας».

Η Σύνοδος, σε μία προσπάθεια να καθησυχάσει τους φανατικούς, στην ανακοίνωσή
της διευκρινίζει πως «η Εκκλησία θα παραστεί στις προβλεπόμενες εκδηλώσεις
(επίσκεψη του Πάπα στην Αρχιεπισκοπή, προσκύνημα στον Άρειο Πάγο, ανταποδοτική
επίσκεψη του κ. Χριστόδουλου στο κατάλυμα του Πάπα) και σε καμία από αυτές δεν
θα υπάρξει συμπροσευχή».