Υπόθεση των μικροεπενδυτών η Σοφοκλέους

Αρμόδια χρηματιστηριακά στελέχη προσπάθησαν λίγες ημέρες πριν να υπολογίσουν
τον αριθμό των επενδυτών που κατέχουν χαρτοφυλάκια σχετικής μεγάλης αξίας εν
όψει της εφαρμογής των αγορών μετοχών με πίστωση (margin account) με την
έκδοση των τελικών αποφάσεων από την Επιτροπή Κεφαλαιαγοράς. Κατά τους
ελέγχους και τις διασταυρώσεις που έγιναν από διάφορες επίσημες πηγές προέκυψε
ότι το πολύ 150.000 κωδικοί στο Αποθετήριο, από τους 1.800.000 που υπάρχουν
σήμερα συνολικά, έχουν χαρτοφυλάκια αξίας άνω των 10 εκατ. δραχμών. Ο αριθμός
των κωδικών αυτών αντιστοιχεί σε ποσοστό 8%-10% των συνολικών κωδικών.

Στο πλαίσιο αυτό άλλωστε είχε διενεργηθεί έλεγχος (και συνεχίζεται μέχρι
σήμερα) από την Επιτροπή Κεφαλαιαγοράς για τους λεγόμενους κόκκινους κωδικούς,
οι οποίοι στις αρχές Φεβρουαρίου δεν ξεπερνούσαν τους 13.067 και σε ποσό τα 49
δισ. δραχμές.

Η αρμόδια εποπτική αρχή θα ξεκαθαρίσει τις τελικές λεπτομέρειες, όπως για
παράδειγμα το περιθώριο διατήρησης, την ακριβή ημερομηνία έναρξης των αγορών
μετοχών με πίστωση κ.λπ. Στο μεταξύ, οι χρηματιστηριακές εταιρείες και οι
εμπλεκόμενοι φορείς θα προμηθεύονται τον απαραίτητο εξοπλισμό. Ταυτόχρονα, θα
έχουν καταλήξει οι συζητήσεις μεταξύ χρηματιστηριακών εταιρειών και τραπεζών
για τον τρόπο χρηματοδότησης των πρώτων από τις δεύτερες.

Σύμφωνα με τις τελευταίες πληροφορίες ο τρόπος δανεισμού των χρηματιστηριακών
εταιρειών από τις τράπεζες θα έχει ως εξής: Οι μετοχές θα εκδίδονται στο όνομα
του τελικού πελάτη, ο οποίος θα τις καταβάλλει ως ενέχυρο για την παροχή
πίστωσης στη χρηματιστηριακή εταιρεία. Αυτή με τη σειρά της θα τις καταθέτει
σε έναν κοινό λογαριασμό που θα τηρείται στο Αποθετήριο. Οι τράπεζες από την
πλευρά τους θα βλέπουν τα ποσά και τα είδη των μετοχών ανά χρηματιστηριακή
εταιρεία, αλλά δεν θα γνωρίζουν τον τελικό πελάτη. Στη συνέχεια θα δίνεται η
πίστωση από την τράπεζα στη χρηματιστηριακή για τον συγκεκριμένο πελάτη. Με
τον τρόπο αυτό δημιουργείται κάτι σαν «αμοιβαίο κεφάλαιο» το οποίο θα
αποτιμάται καθημερινά και η χρηματιστηριακή εταιρεία θα δανείζεται χρήματα ή
θα επιστρέφει στην τράπεζα (εφόσον δεν τα χρειάζεται).

Το στοιχείο που δείχνει πόσοι είναι οι πελάτες που έχουν τις προϋποθέσεις
(μετοχές και χρήματα) για να πάρουν πίστωση ήταν σημαντικό για να εκτιμήσουν
οι χρηματιστηριακές εταιρείες τους δυνητικούς πελάτες τους, αλλά και για να
υπολογίσουν τον πιθανό κίνδυνο που αναλαμβάνουν οι ίδιες και οι επενδυτές.

Η διεθνής εμπειρία

Ο «φόβος», οι προσεκτικές κινήσεις και η μέτρηση του κινδύνου δεν είναι
ελληνικό φαινόμενο. Για παράδειγμα στην Αγγλία υπάρχει θεωρητικά η δυνατότητα
του margin αλλά εφαρμόζεται ελάχιστα από λίγα μόνο μέλη. Οι λόγοι για τη
διστακτικότητα εφαρμογής του από τους χρηματιστές στο Λονδίνο είναι οι εξής:

* Η αγορά μετοχών με πίστωση θεωρείται προϊόν υψηλού κινδύνου και
απευθύνεται σε πολύ λίγους πελάτες.

* Οι εποπτικές αρχές είναι πολύ διστακτικές ώστε να επιτρέψουν μια
χαλαρότερη εφαρμογή. Έχει μάλιστα πρόσφατα αποφασιστεί να αποσταλεί κλιμάκιο
ελεγκτών στην Αμερική, όπου εφαρμόζεται ευρέως το margin για να ενημερωθούν
και να μελετήσουν καλύτερα τις συνθήκες, διότι υπάρχει ανασφάλεια από πλευράς
εποπτικών οργάνων για την εφαρμογή του.

* Από την πλευρά τους οι επενδυτές θεωρούν ότι το προϊόν αυτό είναι
υψηλού κινδύνου και γι’ αυτό το αποφεύγουν.

* Οι μετοχές στην Αγγλία δεν είναι όλες αποϋλοποιημένες.

Μέτρηση φερεγγυότητας πελάτη

Σε κάποιο βαθμό το ύψος του χαρτοφυλακίου αποτελεί ένδειξη της οικονομικής
επιφάνειας και, συνεπώς, της φερεγγυότητας του πελάτη. Εξάλλου, σύμφωνα με το
θεσμικό πλαίσιο, οι χρηματιστηριακές εταιρείες έχουν μεγάλες υποχρεώσεις για
την ενημέρωση των πελατών-επενδυτών για την έκθεσή τους σε κίνδυνο κ.λπ.

Το κριτήριο των 10 εκατ. δραχμών τέθηκε ενδεικτικά καθώς θεωρείται μικρό για
να αποφασίσει μία χρηματιστηριακή εταιρεία να δώσει στον πελάτη της πίστωση.
Συνεπώς οι δυνητικοί πελάτες είναι πολύ λιγότεροι από 140.000.

Το κριτήριο των 10 εκατ. δραχμών χρησιμοποιήθηκε ως ένα ενδεικτικό ποσό, το
οποίο μπορεί να οδηγήσει στην πιο αισιόδοξη εκτίμηση για τους επενδυτές που
μπορούν να κάνουν χρήση των margin accounts. Διότι, σύμφωνα με το θεσμικό
πλαίσιο, κάθε χρηματιστηριακή εταιρεία μπορεί να θέσει τα δικά της κατώτατα
όρια (ύψος χαρτοφυλακίου) για τους πελάτες που θα μπορούν να κάνουν χρήση της
πίστωσης. Εξάλλου, οι χρηματιστηριακές εταιρείες είναι υπεύθυνες για τα
συμφέροντα των πελατών τους, γεγονός που σημαίνει ότι θα πρέπει να είναι
σίγουρες οι χρηματιστηριακές εταιρείες για την οικονομική κατάσταση των
πελατών τους, τη φερεγγυότητά τους, την εξοικείωσή τους με το margin account
κ.λπ.

Επίσης, ανάλογα με το προφίλ του πελάτη-επενδυτή, μπορεί να δίνει ή να μη
δίνει πίστωση μία χρηματιστηριακή εταιρεία ή να διαφοροποιεί τους όρους
(ποσοστό διατήρησης, επιτόκιο δανεισμού κ.λπ.). Υπενθυμίζεται ότι για κάθε
αγορά με πίστωση, ο πελάτης είναι υποχρεωμένος να δώσει κάλυψη με μετρητά ή με
μετοχές, ομόλογα κ.λπ. που να ανέρχονται το πολύ έως το 50% του συνολικού
χαρτοφυλακίου (μετοχές με πίστωση και με μετρητά), ώστε να προκύπτει το
«αρχικό περιθώριο». Με απλά λόγια, μία χρηματιστηριακή εταιρεία μπορεί να
δέχεται επενδυτές με συνολικό χαρτοφυλάκιο άνω των 50 εκατ. δραχμών και με
αρχικό περιθώριο έως 50% και άλλη άνω των 20 εκατ. δραχμών με αρχικό περιθώριο
έως 20%. Με άλλα λόγια, στην περίπτωση του 50%, εάν ο πελάτης καταβάλλει στη
χρηματιστηριακή εταιρεία 50 εκατ. δραχμές, τότε η χρηματιστηριακή εταιρεία
μπορεί να του δώσει πίστωση (με επιτόκιο) για αγορά μετοχών άλλα 50 εκατ.
δραχμές το πολύ (συνολικό χαρτοφυλάκιο 100 εκατ. δραχμών το πολύ). Ακόμη,
διαφοροποιήσεις (ακόμη και στο ύψος του επιτοκίου) μπορεί να υπάρξουν μέσα
στην ίδια χρηματιστηριακή εταιρεία για διαφορετικούς πελάτες, ανάλογα με την
πιστοληπτική τους ικανότητα.

Η περιπλοκότητα του μηχανισμού

Το αρχικό περιθώριο ορίζεται από τη χρηματιστηριακή εταιρεία και το ύψος του
καθορίζεται από τις κινητές αξίες που καταβάλλει ο επενδυτής, οι οποίες
δημιουργούν το χαρτοφυλάκιο ασφαλείας. Το ελάχιστο περιθώριο που μπορεί να
υπάρχει καθημερινά λέγεται περιθώριο διατήρησης. Σύμφωνα με πληροφορίες, η
Επιτροπή Κεφαλαιαγοράς σύντομα θα εκδώσει τις τελικές αποφάσεις για να
ξεκινήσει ο νέος θεσμός, στις οποίες θα καθορίζεται το ποσοστό διατήρησης στο
35%, το πολύ, και θα ισχύει ό,τι και στο αρχικό περιθώριο. Με βάση το
περιθώριο διατήρησης, η χρηματιστηριακή εταιρεία θα καλεί τον πελάτη να
καταβάλλει χρήματα ή (εάν δεν έχει χρήματα) θα του ρευστοποιεί μετοχές ανάλογα
με την καθημερινή αποτίμηση του συνολικού χαρτοφυλακίου (μετοχές με πίστωση
και μετρητά). Για τον καθορισμό του μηχανισμού περιθωρίου λαμβάνεται υπόψη και
το «έλλειμμα περιθωρίου». Αυτό είναι έναν ποσόν κατά το οποίο το περιθώριο
είναι μικρότερο από το γινόμενο του αρχικού περιθωρίου (π.χ. 50%) επί του
χαρτοφυλακίου ασφαλείας (π.χ. 100 ευρώ).

Βασική προϋπόθεση για την παροχή πίστωσης είναι η ενεχυρίαση από τον επενδυτή
υπέρ του μέλους (χρηματιστηριακή εταιρεία) ενός «χαρτοφυλακίου ασφαλείας». Το
εν λόγω χαρτοφυλάκιο θα αποτιμάται σε καθημερινή βάση. Η ενεχυρίαση
χαρτοφυλακίου υποχρεώνει τις χρηματιστηριακές εταιρείες να παρακολουθούν τους
ειδικούς λογαριασμούς πίστωσης, οι οποίοι θα δημιουργηθούν με βάση την
ασφαλιστική δικλίδα που θέτει το «περιθώριο διατήρησης».

Αυτό πρακτικά σημαίνει ότι η συνολική πίστωση που θα λαμβάνει ο επενδυτής θα
εξασφαλίζεται σε κάθε περίπτωση από χαρτοφυλάκιο υψηλότερης αξίας από εκείνη
της πίστωσης. Από την άλλη πλευρά, η τήρηση του χαρτοφυλακίου ασφαλείας
παρέχει στον επενδυτή τη δυνατότητα να χρησιμοποιήσει την «αγοραστική δύναμη»
που προκύπτει από την αύξηση της αξίας του χαρτοφυλακίου σε σχέση με τα
απαιτούμενα βάσει του ποσοστού αρχικού περιθωρίου, ώστε να λαμβάνει περαιτέρω
πίστωση ακόμα και χωρίς καταβολή μετρητών.

Ο μηχανισμός περιθωρίου απαιτεί συγκεκριμένες διαδικασίες για τη λειτουργία
του, όπως η όχληση των επενδυτών για τήρηση του περιθωρίου διατήρησης στον
λογαριασμό πίστωσης ή η καθημερινή αποτίμηση των χαρτοφυλακίων ασφαλείας.

Παράδειγμα

Έστω ότι ένας πελάτης έχει χρηματικό υπόλοιπο 7.500 ευρώ και η αποτίμηση του
χαρτοφυλακίου για το margin είναι 16.200 ευρώ. Το αρχικό περιθώριο όλων των
επενδυτών είναι 50%, ενώ η χρηματιστηριακή εταιρεία έχει θέσει ως ποσοστό
διατήρησης για τον συγκεκριμένο πελάτη το 25%. Για να υπολογίσει ο επενδυτής
εάν μπορεί να ζητήσει χρήματα και πόσα, κάνει τις εξής πράξεις: διαιρεί τα
7.500 ευρώ με τα 16.200 και βρίσκει ένα ποσοστό (7.500/16.200=0,46 ή 46%), το
οποίο αφαιρεί από το 100%. Τότε θα υπολογίσει το ποσοστό 54% (100%-46%=54%).
Το ποσοστό αυτό είναι μεγαλύτερο από το ποσοστό διατήρησης (25%). Άρα, ο
πελάτης μπορεί να ζητήσει πίστωση. Πόση; 600 ευρώ. Γιατί; Διότι με τα 600 ευρώ
θα αυξηθεί το χρηματικό υπόλοιπο από 7.500 σε 8.100 ευρώ. Τότε, εάν γίνουν
πάλι οι παραπάνω πράξεις, το ποσοστό από 54% πέφτει στο 50%, δηλαδή στο αρχικό περιθώριο.