Οι μεταρρυθμίσεις στην Τουρκία τον 19ο αιώνα

Άρθρο του κ. Νεοκλή Σαρρή, που δημοσιεύτηκε με την ευκαιρία της εθνικής
επετείου στα «ΝΕΑ», υπό τον τίτλο «Η δικαίωση του 1821», σχολιάζουν ο κ.
Στέφανος Παπαγεωργίου, πρόεδρος του Τμήματος Πολιτικής Επιστήμης και Ιστορίας
του Παντείου Πανεπιστημίου, και ο κ. Γιάννης Γιαννουλόπουλος, διευθυντής του
Τομέα Νεότερης Ιστορίας του ίδιου Τμήματος, που παρατηρούν μεταξύ άλλων:

«Ο σουλτάνος Μαχμούντ Β’ μνημονεύεται ως μεταρρυθμιστής, από τον κ. Ν.Σ., όχι
διότι, πρωτίστως, προχώρησε στη διάλυση του σώματος των γενιτσάρων (1826),
ενέργεια που θα μπορούσε να υποστηριχτεί ­ και έχει υποστηριχτεί ­ ότι
συνδέεται εμμέσως, τουλάχιστον, με την επικράτηση της Ελληνικής Επαναστάσεως
του 1821, ούτε για την αναδιοργάνωση του κυβερνητικού και διοικητικού
μηχανισμού του κράτους που επιχείρησε κατά τα τελευταία έτη της ζωής του ­
τίποτε από αυτά δεν αναφέρεται ­, αλλά για την “αυτοκρατορική του γραφή, το
περιώνυμο χάτι χουμαγιούν του 1838” που εγκαινίασε την περίοδο του Τανζιμάτ.
Την περίοδο των μεταρρυθμίσεων δηλαδή.

Η αυτοκρατορική αυτή γραφή, δεύτερον, ανακοινώθηκε, κατά τον κ. Ν.Σ., το έτος
1838 και όχι στις 3 Νοεμβρίου του 1839, που μέχρι τώρα θεωρούσαμε βέβαιο και
αδιαπραγμάτευτο, παρασυρόμενοι από όλες τις σχετικές αναφορές στο σημαντικό
αυτό γεγονός ­ και είναι πολλές εκατοντάδες ­ της τουρκικής, της ελληνικής και
της διεθνούς βιβλιογραφίας. Πανεπιστημιακής και σχολικής. Τρίτον, η εν λόγω
αυτοκρατορική γραφή, πάντα κατά τον κ. Ν.Σ., αποτελεί έργο του σουλτάνου
Μαχμούντ Β’ και όχι του διαδόχου του Αμπτούλ Μετζίτ Α’, όπως ισχυρίζονται όλοι
ανεξαιρέτως οι ιστορικοί που έχουν ασχοληθεί με το θέμα. Έλληνες, Τούρκοι και
λοιποί αλλοδαποί.

Τέλος ­ τέταρτον ­ το ιδρυτικό αυτό κείμενο του Τανζιμάτ ονομάζεται από τον κ.
Ν.Σ. “χάτι χουμαγιούν”, ενώ μέχρι σήμερα ήταν γενικώς γνωστό ως “Χάτ-ι Σερίφ
του Γκιουλχανέ (1839)”. Βεβαίως, το όντως περιώνυμο φιρμάνι του 1839
αναφέρεται, σπανιότερα, και ως “Τανζιμάτ Φερμανί”, αλλά και ως “Χάτ-ι
Χουμαγιούν”, πάντοτε όμως με τη διευκρίνηση “του Γκιουλχανέ”, για να
διαφοροποιείται από το επίσης πολύ σημαντικό Χάτ-ι Χουμαγιούν του 1856, το
οποίο όχι μόνο επαναλάμβανε και εξειδίκευε περαιτέρω τις περί ισονομίας των
υπηκόων του σουλτάνου εκκρεμούσες, από το 1839, δεσμεύσεις της Υψηλής Πύλης,
αλλά παρείχε και ειδικά προνόμια στους ξένους. Αντίδωρο για την καθοριστικής
σημασίας αγγλογαλλοαυστριακή βοήθεια προς τη δοκιμαζόμενη, λόγω του Κριμαϊκού
Πολέμου, αυτοκρατορία. Το φιρμάνι του 1856, ορόσημο της περιόδου του Τανζιμάτ
και γεγονός κάπως θεμελιώδες για την οθωμανική πολιτική, κοινωνική και
οικονομική ιστορία ­ αλλά και για την ελληνική, όπως και για τη βαλκανική
ιστορία, για άλλους λόγους ­ ο ειδικός μελετητής θα το συναντήσει ορισμένες
φορές και ως “Ισλαχάτ Φερμανί” ή “Ιμτιγιάζ Φερμανί”. Οι καθιερωμένες
ονομασίες, πάντως, των δύο αυτών βασικών κειμένων, ονομασίες που όλοι οι μη
ειδικοί γνωρίζουν, είναι (Γκιουλχανέ) Χάτ-ι Σερίφ (1839) και Χάτ-ι Χουμαγιούν
(1856).

Το τέταρτο και τελευταίο ζήτημά μας, όμως, δεν είναι η αδιαφορία, στιγμιαία
οπωσδήποτε, του κ. Ν.Σ. για τη σύγχυση που μπορεί να προκαλέσει στους
αναγνώστες του, αλλά το ότι, όπως φαίνεται, ο ίδιος έχει μπερδέψει, πλήρως και
ειλικρινώς, το φιρμάνι του 1839 με εκείνο του 1856. Αυτό τουλάχιστον προκύπτει
από τα γραφόμενά του. Αναφέρει συγκεκριμένα πως αποτέλεσμα της αυτοκρατορικής
γραφής “του 1838” (δηλαδή του 1839) υπήρξε το ότι “άρχισε να ρέει άφθονο το
ευρωπαϊκό χρήμα” με πρακτική συνέπεια “την ανάπτυξη κεφαλαιοκρατικών σχέσεων
στην αχανή αυτοκρατορία ώστε βαθμιαία να υποδουλωθεί οικονομικά”. Πράγματα
ορθά, σε πολύ γενικές γραμμές, αλλά έχοντα σχέση ­ βεβαίως ­ με τη μετά το
1856 περίοδο(…)

(…) Για να μεταφέρουμε τα πράγματα εις τα καθ’ ημάς, τα λάθη που εν
προκειμένω δίνει την εντύπωση ότι διαπράττει ο κ. Σαρρής, τηρουμένων των
αναλογιών και ­ κατά το δυνατόν ­ των χρονολογικών αντιστοιχιών, είναι εξίσου
απίστευτα με το να μπερδεύει κάποιος, και μάλιστα ειδικός (υποτίθεται) στην
ελληνική ιστορία, τον Καποδίστρια με τον Όθωνα, να τοποθετεί την επανάσταση
της 3ης Σεπτεμβρίου του 1843 το 1842, και να τη συγχέει με την έξωση του Όθωνα
δύο δεκαετίες αργότερα (1862).

Να εξηγήσουμε τώρα ποιος είναι ο δικός μας φόβος. Ο κ. Νεοκλής Σαρρής έχει ως
γνωστόν αποκτήσει πολλές αντιπάθειες, ακριβώς επειδή υπερασπίζεται την Ελλάδα
­ με γνώση και με σθένος ­ απέναντι στη νέα τάξη πραγμάτων. Στην τηλεόραση,
ιδίως, ο χειμαρρώδης λόγος του (διανθισμένος με άγνωστες στο ευρύ κοινό
τουρκικές λέξεις, που βεβαίως γνωρίζει ως ο κατεξοχήν ειδικός σε οτιδήποτε
έχει σχέση με την Τουρκία) είναι πραγματικός καταπέλτης. Αλλά και πραγματικός
εφιάλτης για τους πάσης φύσεως “γραικύλους”, όπως πολύ ορθώς τους έχει
αποκαλέσει ο γενικός αρχηγός του εθνικού αντιστασιακού κινήματος της Ελλάδος
και της Ορθοδοξίας. Δηλαδή ο επί απριλιανής δικτατορίας μελετηρός κύριος
Χριστόδουλος Παρασκευαΐδης».