Η αναθεώρηση του Συντάγματος

1. Προβάλλεται ως προσόν της Αναθεώρησης, κι ως ένα σημείο σωστά, ο
συναινετικός της χαρακτήρας, σε αντίθεση με τον συγκρουσιακό χαρακτήρα των δύο
προηγούμενων Αναθεωρήσεων. Η συναίνεση γύρω από την Αναθεώρηση συμβάλλει στη
γενικότερη αποδοχή του Συντάγματος, χωρίς βέβαια και να την εξασφαλίζει. Όσο
για τις Αναθεωρήσεις του 1975 και του 1986, ήταν πραγματικά συγκρουσιακές.
Αυτό δεν προέκυψε βέβαια από κάποιο «συγκρουσιακό σύμπλεγμα» αλλά ήταν το
αποτέλεσμα διαφωνίας μας στο θέμα των υπερεξουσιών του Προέδρου της
Δημοκρατίας που θεσπίστηκαν το 1975 και καταργήθηκαν το 1986. Αν και τότε
παραβλέπαμε το μεγάλο αυτό θέμα, θα ήταν κι εκείνες οι Αναθεωρήσεις
συναινετικές. Αντιθέτως σήμερα:

α) Ενώ η κάθοδος του κ. Χριστόδουλου στην πολιτική αγορά επιβεβαιώνει την
πολιτευματική ανάγκη επανεξέτασης της συνταγματικής σχέσης Εκκλησίας και
Πολιτείας, η σύγκρουση δεν τολμήθηκε.

β) Ενώ η ­ και εθνικά ­ αναγκαία και επιτυχής συμμετοχή της Ελλάδας στις
διαδικασίες ενοποίησης της Ευρώπης θα επέβαλλε ειδική ρύθμιση που να
διασφαλίζει την απρόσκοπτη συμμετοχή μας αλλά και να εγγυάται τον πυρήνα της
εθνικής μας κυριαρχίας, σε σχέση ακριβώς με την ενοποιητική διαδικασία, η
Αναθεώρηση περιορίζεται στην ανεπαρκή ερμηνευτική δήλωση στο άρθρο 28 Συντ.

γ) Ενώ η ισχύουσα διαδικασία εκλογής Προέδρου της Δημοκρατίας είναι προφανώς
προβληματική, η πρόταση για άμεση εκλογή (αν οι προβλεπόμενες ψηφοφορίες στη
Βουλή δεν τελεσφορήσουν) απορρίφθηκε διότι «θα νόθευε το πολίτευμα προς την
κατεύθυνση του προεδρικού, παραβιάζοντας το άρθρο 110 Συντ.». Θεωρώ θεμιτή,
και όχι χωρίς επιχειρήματα, την πολιτική αντίθεση με την άμεση εκλογή, όχι
όμως το επιχείρημα της παραβίασης του άρθρου 110 Συντ. Ο χαρακτήρας ενός
πολιτεύματος ως προεδρικού προκύπτει από τις αρμοδιότητες του Προέδρου και όχι
από τον τρόπο εκλογής του.

2. Από την προηγούμενη παρατήρηση δεν προκύπτει βέβαια ότι η Αναθεώρηση
είναι αποτυχημένη. Επιδέχεται κριτική, όχι όμως και διαπόμπευση. Εδώ αναφέρω,
τελείως ενδεικτικά, μεταξύ πάρα πολλών προτάσεων τις εξής κρίσιμες και
χρήσιμες:

α) την εισαγωγή νέων δικαιωμάτων, όπως το δικαίωμα συμμετοχής στην κοινωνία
της πληροφορίας, το δικαίωμα προστασίας απέναντι στη συλλογή και επεξεργασία
προσωπικών δεδομένων καθώς και το δικαίωμα στην αντίρρηση συνείδησης,

β) την ενίσχυση κλασικών εγγυήσεων, όπως η πλήρης απαγόρευση των ατομικών
διοικητικών μέτρων και των καταστρατηγήσεων ως προς τα ανώτατα όρια
προφυλάκισης,

γ) τη ρητή κατοχύρωση της αρχής του κοινωνικού κράτους δικαίου,

δ) τις νέες προϋποθέσεις για τη μεταβολή του εκλογικού συστήματος και τη
μεταβολή των εκλογικών περιφερειών,

ε) τη συνταγματική κατοχύρωση των ανεξάρτητων διοικητικών αρχών ως νέων
θεσμικών αντίβαρων κ.ά.

3. Ιδιαίτερη έξαρση αξίζει η πρόταση αναθεώρησης του άρθρου 29 Συντ.
Επιτέλους καταργείται η πολιτική φίμωση και αχρήστευση του δημοσιοϋπαλληλικού
κόσμου και θεσπίζεται στη θέση της η δικαιοκρατική αρχή της αμεροληψίας του
δημοσίου υπαλλήλου. Επίσης σημαντική είναι η πρόβλεψη της έκπτωσης από το
βουλευτικό αξίωμα ως συνέπεια της παράβασης των ανώτατων ορίων των εκλογικών
εξόδων. Λείπει, όμως, από την πρόταση η αυστηρή, απόλυτη και ριζική διασφάλιση
της θεμελιώδους συνταγματικής αρχής της Δημοκρατίας περί των απολύτως ίσων
ευκαιριών μεταξύ των υποψηφίων καθώς ως σήμερα άλλοι προβάλλονται με χλιδή και
προκλητικό πλούτο και άλλοι από «φτωχικές καλύβες» ανάλογα με το ποιους
στηρίζουν οι «νονοί της πολιτικής».

4. Ο διάλογος γύρω από την Αναθεώρηση δίνει έναυσμα για την αποσαφήνιση
των ορίων της επιστημονικής παρέμβασης.

α) Η επιστήμη συμβάλλει στην επισήμανση νομικών αντιφάσεων, στην αποσαφήνιση
των ορίων της αναθεωρητικής εξουσίας, στην υπόδειξη του κινδύνου μελλοντικών
ερμηνευτικών δυσχερειών κ.ο.κ. Αντιθέτως, οι ουσιαστικές αναθεωρητικές
επιλογές ή η απόρριψή τους δεν αντιμετωπίζονται στη βάση επιστημονικών αλλά
πολιτικών κριτηρίων. Η συμμετοχή Συνταγματολόγων πλουτίζει τον πολιτικό
διάλογο. Η επίκληση όμως της «επιστημονικής ειδικότητας» για να θεμελιωθεί το
απαράδεκτο μιας ουσιαστικής, δηλαδή πολιτικής, αναθεωρητικής εκδοχής αποτελεί
υπέρβαση του ρόλου της επιστήμης.

β) Έτσι, μια σειρά προτεινόμενων νέων διατάξεων δεν προσφέρονται για μια
δογματική συζήτηση περί ορθού και λάθους αλλά συνιστούν πολιτική αναθεωρητική
πρόταση με την οποία μπορεί κανείς θαυμάσια να διαφωνήσει, δεν μπορεί όμως να
αμφισβητήσει, με το εργαλείο του νομικού δόγματος, τη νομιμοποίηση του
αναθεωρητικού νομοθέτη να τις επιλέξει. Εδώ μπορεί να αναφερθεί π.χ. το θέμα
της άσκησης ελέγχου της συνταγματικότητας των νόμων από τα Ανώτατα Δικαστήρια.
Σύμφωνα με την πρόταση αναθεώρησης, εάν τμήμα Ανώτατου Δικαστηρίου, ελέγχοντας
παρεμπιπτόντως τη συνταγματικότητα ενός νόμου, καταλήξει ότι ο νόμος είναι
αντισυνταγματικός, τότε δεν αποφαίνεται το ίδιο αλλά παραπέμπει το ζήτημα στην
Ολομέλεια του Δικαστηρίου. Εναντίον αυτής της πρότασης διατυπώθηκαν
αντιρρήσεις με το επιχείρημα ότι προσβάλλεται ο διάχυτος έλεγχος
συνταγματικότητας των νόμων. Συμφωνώ με την αντίρρηση αλλά αδυνατώ να πω πως
μόνον η αντίρρησή μου είναι υποστηρίξιμη.

5. Κρίσιμη και με γενικότερες επιπτώσεις είναι η πρόταση για την
απαγόρευση άσκησης επαγγέλματος για τους βουλευτές.

α) Η αποξένωση του βουλευτή από την ιδιωτική βιοποριστική του βάση τον καθιστά
«επαγγελματία βουλευτή» εξαρτώμενο, όχι μόνο ψυχολογικά (αυτό συμβαίνει και
τώρα) αλλά και βιοποριστικά, από τους παράγοντες και τις επιλογές που του
διασφαλίζουν την επανεκλογή. Και αυτό σε μια εποχή βαθιάς κρίσης της
αξιοπιστίας της πολιτικής αλλά και προσπάθειας αναβάθμισης του Κοινοβουλίου.
Φοβούμαι ότι εάν ψηφιστεί αυτή η διάταξη, και το έργο των «νονών της
πολιτικής» θα διευκολυνθεί αλλά και το Κοινοβούλιο θα χάνει όλο και
περισσότερο όσους δεν μπήκαν στην πολιτική για να αποκτήσουν υπόσταση αλλά
είχαν υπόσταση και γι’ αυτό μπήκαν στην πολιτική.

β) Το Σύνταγμα, από νεκρό γράμμα, από κείμενο, γίνεται πολιτική και πολιτειακή
πραγματικότητα με την πολιτική ως δράση των φορέων των θεσμών. Άρα η
αξιοπιστία της πολιτικής είναι όρος εύλογης εφαρμογής του Συντάγματος και,
συνακόλουθα, καλής λειτουργίας της πολιτείας. Τότε όμως το Σύνταγμα οφείλει να
μεριμνά και για τις προϋποθέσεις μιας πολιτικά αξιόπιστης λειτουργίας των
θεσμών. Με το προτεινόμενο ασυμβίβαστο συμβαίνει ακριβώς το αντίθετο.

6. Το Σύνταγμα, όπως διαμορφώθηκε μέσα στην ιστορική εξέλιξη της
πολιτείας, θέτει θεμελιώδεις αρχές, κανόνες και κριτήρια και ο κοινός
νομοθέτης είναι εκείνος που εξειδικεύει και υλοποιεί το περιεχόμενο του
Συντάγματος. Το Σύνταγμα δεν είναι ούτε ποινικός νόμος ούτε κώδικας οδικής
κυκλοφορίας. Όπως εύστοχα αναλύει στο πρόσφατο εξαίρετο βιβλίο του ο Ξ.
Κοντιάδης (Η Αναθεώρηση του Συντάγματος, 2000), από την ελλειπτικότητα και τη
διάρκεια που χαρακτηρίζουν το Σύνταγμα προκύπτει η «υποχρέωση αυτοπεριορισμού
του αναθεωρητικού νομοθέτη». Αυτό σωστά τονίζεται και στη Γενική για την
Αναθεώρηση Εισήγηση του επιφανούς συναδέλφου, καθηγητή κ. Βενιζέλου. Παρ’ όλ’
αυτά όμως έχουμε αρκετές αναθεωρητικές προτάσεις που δεν τηρούν την παραπάνω
αρχή. Αναφέρω εδώ τρία τελείως ενδεικτικά παραδείγματα.

α) Η πρόταση αναθεώρησης του άρθρου 86 Συντ. περί ποινικής ευθύνης των
Υπουργών συνταγματοποιεί λεπτομέρειες που θα έπρεπε να υπόκεινται στην
ευελιξία του κοινού νομοθέτη.

β) Η πρόταση αναθεώρησης του άρθρου 57 παρ. 1 Συντ. περί ασυμβίβαστων με το
βουλευτικό αξίωμα λειτουργημάτων φοβούμαι ότι δεν θα δώσει τέλος στις
νομολογιακές περιπέτειες που είχαν οι αντίστοιχες ρυθμίσεις του αναθεωρούμενου
Συντάγματος.

γ) Η πρόταση αναθεώρησης του άρθρου 14 παρ. 9 Συντ. επιχειρεί να αντιμετωπίσει
με μια εξαιρετικά λεπτομερειακή ρύθμιση την πολιτική εκμετάλλευση της
σύμπτωσης στο ίδιο νομικό ή φυσικό πρόσωπο της ιδιότητας του ιδιοκτήτη ΜΜΕ με
την ιδιότητα του εργολάβου δημόσιων έργων. Η διαπλοκή όμως χρήματος και
πολιτικής θα έπρεπε να αντιμετωπιστεί με μια γενική ρήτρα και με εξουσιοδότηση
προς τον κοινό νομοθέτη.

7. Τη διαδικασία της Αναθεώρησης συνοδεύει ένας δημόσιος διάλογος,
εύλογος, αναγκαίος και χρήσιμος. Θα ήταν χρησιμότερος εάν στο επίκεντρο
βρίσκονταν πάντοτε οι εμπράγματες διαφωνίες, δηλαδή η αντιπαράθεση ιδεών, και
όχι η σύγκρουση προσώπων. Θεωρώ γι’ αυτό αναγκαίο, έστω και στην τελική φάση,
να πέσουν οι τόνοι της αντιπαράθεσης υπέρ μιας πιο νηφάλιας επανεξέτασης
κάποιων επίμαχων προτάσεων, καθώς επίσης να ληφθεί αυξημένη μέριμνα για την
τήρηση της συνταγματολογικής δεοντολογίας που ανέδειξε η ιστορία της
πολιτείας. Αυτό θα συνέβαλλε, νομίζω, ώστε το αναθεωρημένο Σύνταγμα του 2001,
παρά το γεγονός ότι δεν άγγιξε κάποιες μεγάλες εκκρεμότητες, τελικά, να
αναδείξει και λειτουργικότητα και αξιοπιστία.

Ο Δ.Θ. Τσάτσος είναι ομότιμος καθηγητής του Συνταγματικού Δικαίου και
πρόεδρος του Κέντρου Ευρωπαϊκού Συνταγματικού Δικαίου.