Όταν η δημοκρατία κάνει κακό

Υπάρχουν λέξεις με τις οποίες κανείς δεν επιθυμεί να συνδέει το όνομά του,
όπως ο ρατσισμός και ο ιμπεριαλισμός. Και άλλες λέξεις που τις ενστερνίζεται
με ενθουσιασμό, όπως η δημοκρατία.

Προβλήματα δημοκρατίας. Ο φιλελευθερισμός και η «ελεύθερη αγορά» δεν αποτελούν πανάκεια για όλα τα προβλήματα του πλανήτη

Ανεξαρτήτως ιστορίας και κουλτούρας, δημοκρατικά συνταγματικά χαρακτηριστικά
μπορεί να βρει κανείς τόσο στη Σουηδία όσο και τη Νέα Γουινέα Παπούα.

Γι’ αυτό ακριβώς δεν υπάρχει αναγκαία ή λογική σύνδεση σε αυτό το σύνολο που
αποτελεί εκείνο που ονομάζουμε «φιλελεύθερη δημοκρατία».

Πρώτον, η φιλελεύθερη δημοκρατία, όπως οποιαδήποτε άλλη μορφή πολιτικής
διακυβέρνησης, απαιτεί μια πολιτική ενότητα εντός της οποίας μπορεί να
εφαρμοστεί, κανονικά το «έθνος-κράτος». Δεν είναι εφαρμόσιμη όπου δεν υπάρχει
αυτή η ενότητα.

Η πολιτική του ΟΗΕ δεν μπορεί να ενταχθεί μέσα στο πλαίσιο της φιλελεύθερης
δημοκρατίας ­ όσο για τη συνολική πολιτική της Ευρωπαϊκής Ένωσης, μένει να
αποδειχθεί.

Δεύτερον, είναι αλήθεια ότι η φιλελεύθερη δημοκρατική διακυβέρνηση είναι
καλύτερη ή τουλάχιστον προτιμότερη από τη μη δημοκρατική, με την προϋπόθεση
ότι όλοι οι άλλοι παράγοντες παραμένουν ίδιοι. Όμως, μερικές φορές αυτό δεν
ισχύει.

Η Ουκρανία απέκτησε (πάνω κάτω) δημοκρατική διακυβέρνηση, αλλά με τίμημα την
απώλεια των δύο τρίτων του ακαθάριστου εγχώριου προϊόντος που είχε στη
σοβιετική εποχή.

Τρίτον, τα εγγενή μειονεκτήματα της φιλελεύθερης δημοκρατικής διακυβέρνησης
ήταν εμφανή από την αρχή ­ τα είχε σχολιάσει με το γνωστό χιούμορ του και ο
Τσώρτσιλ. Οι κυβερνήσεις των συγχρόνων εθνών-κρατών στηρίζονταν σε τρεις
προϋποθέσεις:

Πρώτον, ότι έχουν μεγαλύτερη εξουσία από οποιαδήποτε άλλο σύνολο εντός των
ορίων μιας χώρας. Όμως, όπως έδειξε η Βόρεια Ιρλανδία, ακόμη και τα πιο ισχυρά
κράτη έχουν χάσει πια το μονοπώλιο της καταναγκαστικής βίας.

Δεύτερον, ότι οι κάτοικοι μιας χώρας αποδέχονται (λιγότερο ή περισσότερο) την
αρχή. Όμως, οι σύγχρονοι λαοί δεν φαίνονται τόσο πρόθυμοι να φανούν
αφοσιωμένοι στις δημοκρατικά εκλεγμένες κυβερνήσεις.

Τρίτον, ότι οι κυβερνήσεις μπορούν να εξασφαλίσουν στους λαούς αποκλειστικές
υπηρεσίες ­ όπως η περίφημη «έννομη τάξη». Όμως, αυτή η προϋπόθεση
υπονομεύτηκε από πολιτικούς και θεωρητικούς που μετά το 1970 υποστήριξαν ότι
οι υπηρεσίες που μπορεί να προσφέρει «η αγορά» είναι καλύτερες ή προτιμότερες
από τις υπηρεσίες που προσφέρει το κράτος. Έτσι, το κράτος τείνει να εξαρτάται
από ιδιωτικοοικονομικούς μηχανισμούς, οι οποίοι υποκαθιστούν τη δράση των
πολιτών του. Η κυριαρχία της αγοράς δεν είναι συμπλήρωμα της φιλελεύθερης
δημοκρατίας, αλλά υποκατάστατό της.

Ένα αντιστάθμισμα σε όλα αυτά είναι ότι, χάρη στα μέσα μαζικής ενημέρωσης, η
κοινή γνώμη ποτέ άλλοτε δεν ήταν τόσο ισχυρή. Όμως, η φιλελεύθερη δημοκρατία
βρίσκεται μπροστά σε ένα άμεσο και σοβαρό πρόβλημα. Σε έναν ολοένα και πιο
«παγκοσμιοποιημένο» κόσμο, οι εθνικές κυβερνήσεις συνυπάρχουν με δυνάμεις που
δεν μπορούν να ελέγξουν αλλά που επηρεάζουν την καθημερινή ζωή των πολιτών.

Το μέλλον

Η «λαϊκή βούληση», όπως και αν εκφράζεται αυτή, δεν μπορεί να καθορίσει
συγκεκριμένα καθήκοντα στις κυβερνήσεις. Ποιο είναι λοιπόν το μέλλον της
φιλελεύθερης δημοκρατίας σε αυτή την κατάσταση; Είναι πια μάλλον ξεκάθαρο πως
η ουτοπία μιας παγκοσμίως ελεύθερης αγοράς, χωρίς κράτη, δεν πρόκειται να
γίνει πραγματικότητα. Θα βρεθούμε μπροστά στα προβλήματα του νέου αιώνα με
πολιτικούς μηχανισμούς δραματικά ακατάλληλους να τα αντιμετωπίσουν, όπως η
επιβάρυνση της φύσης και του πλανήτη από την ανθρώπινη δραστηριότητα. Δεν θα
βρούμε λύσεις ούτε μετρώντας ψήφους ούτε καταγράφοντας προτιμήσεις. Και αυτό
δεν είναι ενθαρρυντικό ούτε για τη δημοκρατία ούτε για τον πλανήτη.

Από άρθρο του Eric Hobsbawm που δημοσιεύτηκε προχθές στο περιοδικό «New
Statesman».