ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Κουλτούρα βίας και ανέμου

Δεν γνωρίζω αν οι καιροί είναι «μικρόψυχοι». Σίγουρα όμως είναι δυσνόητοι
αν όχι ακατανόητοι. Έτσι, παραφράζοντας τον Χέλντερλιν, που αναρωτιόταν τι
αξία έχουν οι ποιητές σε μικρόψυχους καιρούς, μπορεί κανείς να αναρωτηθεί, «τι
αξία έχουν οι ψυχολόγοι σε ακατανόητους καιρούς», εφόσον στόχος της ψυχολογίας
είναι να αμβλύνει την απορία που γεννά το άτομο ως βιο-ψυχο-κοινωνική
οντότητα.

Πληθαίνουν οι ανθρώπινες συμπεριφορές και οι αντιδράσεις σε ατομικό και
συλλογικό επίπεδο που γεννούν το διαταρακτικό και αναπάντητο ερώτημα «γιατί;».
Παράδειγμα χαρακτηριστικό η βία. Η βία απέναντι στον άλλον, τον ξένο, τον
διαφορετικό, τον άγνωστο, αλλά και η βία απέναντι στον σημαντικά γνώριμο, η
ενδοοικογενειακή δηλαδή βία, καθώς και η βία απέναντι στον εαυτό με τις
πολλαπλές όχι πάντα φανερές μορφές (ναρκωτικά, αλκοολισμός, καταθλίψεις,
τροχαία δυστυχήματα, κ.λπ., κ.λπ., κ.λπ.). Η βία που συχνά πυκνά προβάλλει
θαρρείς στο κενό. Δίχως αναγνωρίσιμο κίνητρο. Δίχως έλλογες συσχετίσεις και
αιτιώδεις συνάψεις ικανές να καθησυχάσουν και να γεμίσουν έστω προσωρινά το
ερμηνευτικό κενό. Έτσι, ο τρόμος παραμένει. Ο τρόμος της αλόγιστης και
ακατανόητης ανθρώπινης συμπεριφοράς.

Η επιστήμη της ψυχολογίας που γνώρισε μια εντυπωσιακή άνθηση στη διάρκεια του
εικοστού αιώνα ανήγαγε τη μελέτη της βίας σε ένα από τα πλέον προσφιλή της
θέματα. Διατρέχοντας μια πληθώρα διαφορετικών προσεγγίσεων θα σταθώ σε εκείνες
που αναγνωρίζουν ότι στη ρίζα κάθε επιθετικότητας βρίσκεται η αποστέρηση, η
ματαίωση μιας ζωτικής για το άτομο ανάγκης.

Κάθε φορά που μια σημαντική ανάγκη μένει ανικανοποίητη ο οργανισμός τείνει να
αναπτύξει μια επιθετικότητα που είτε στρέφεται προς τα έξω είτε ενδοβάλλεται.
Με αυτή την έννοια η τωρινή εποχή της αυξανόμενης βίας θα μπορούσε να
ονομασθεί εποχή των ανικανοποίητων και αδικαίωτων αναγκών.

Ας ξεχάσουμε εδώ το στοίχημα της πείνας που παραμένει κραταιό στην κοινωνία
των 2/3, ας ξεχάσουμε τους απελπισμένους, εξαθλιωμένους, έτοιμους να εκραγούν
κάτω από την πίεση της απελπισίας τους, κι ας σταθούμε σε αυτή τη ζωτική
ανάγκη αναγνώρισης του εαυτού από τον άλλον και επενέργειας πάνω στο
περιβάλλον που μοιάζει να είναι μια από τις πλέον βασικές ψυχολογικές ανάγκες.

«Μόλις το εγώ φαντασθεί με οποιονδήποτε τρόπο ότι αμφισβητείται», λέει ο
Φρόυντ, «επιθυμεί τον αφανισμό και την καταστροφή». Ένας λοιπόν προσβεβλημένος
εαυτός ενεδρεύει πίσω από τη βία;

Αξίζει εδώ να θυμηθούμε τον William James, έναν από τους πατέρες της
ψυχολογίας που στην αρχή του αιώνα έλεγε περίπου προφητικά:

«Εάν θέλουμε να τιμωρήσουμε κάποιον πολύ, δεν θα μπορούσαμε να
φαντασθούμε τίποτε χειρότερο από το να αφήναμε το άτομο αυτό να κυκλοφορεί
ελεύθερα ανάμεσα στους ανθρώπους χωρίς κανείς να του δίνει την παραμικρή
σημασία. Αν κανείς δεν γυρνούσε το κεφάλι να μας κοιτάξει όταν μπαίναμε
κάπου, αν κανείς δεν απαντούσε στις ερωτήσεις μας, αν όλες μας
οι ενέργειες και οι κινήσεις έπεφταν στο κενό, απαρατήρητες, και
ο καθένας μάς αντιμετώπιζε σαν τον διάφανο άνεμο, τότε θα μας
κατέκλυζε η οργή και η απεριόριστη απελπισία. Τα χειρότερα σωματικά
βασανιστήρια θα φάνταζαν ασυγκρίτως πιο υποφερτά και ασήμαντα».

Η βία συμβολίζει μια απεγνωσμένη προσπάθεια ύπαρξης. Υπάρχεις δηλαδή μέσα από
τη βία όταν δεν μπορείς να υπάρχεις διαφορετικά. Το ερώτημα που γεννιέται
σήμερα είναι αν και κατά πόσο η εποχή μας έτσι όπως είναι βουτηγμένη στα
ατομικο-κεντρικά, παγκοσμιοποιημένα οράματά της, εκτός από πεινασμένα στην
κυριολεξία άτομα, δεν ευνοεί και την ανάπτυξη ατόμων πεινασμένων για
αναγνώριση του εαυτού. Διάφανος σαν τον άνεμο κινδυνεύει να γίνει εκείνος που
νιώθει να ζει την εμπειρία ενός χαμένου παιχνιδιού, ότι ερήμην του
εκτυλίσσεται η υπόθεση της ζωής του, ότι η τράπουλα είναι σημαδεμένη, οι
παίκτες στο τραπέζι αδιάφοροι, παγεροί, δεν σε κοιτάζουν καν στα μάτια όταν
ζητάνε «τα ρέστα σου». Εποχή των διάφανων σαν τον άνεμο ανθρώπων.

Τις προάλλες ο Αλέν Τουρέν στο Γαλλικό Ινστιτούτο μιλούσε για την ιδεολογική
κατασκευή της παγκοσμιοποίησης. Ο λόγος του μας παρέσυρε και ονειρευτήκαμε
μαζί του μια δημοκρατία περισσότερο πολιτιστική «με αποδοχή της πολλαπλότητας
των υποκειμένων και των αιτημάτων τους για νέους τρόπους εκδημοκρατισμού της
κοινωνίας».

Σίγουρα το όραμα αυτό δεν περιλαμβάνει διάφανους σαν τον άνεμο ανθρώπους. Το
ζήτημα είναι ότι αυτοί όλο και πληθαίνουν, πληθαίνουν αλόγιστα, ανεπαίσθητα,
συνταρακτικά πολλαπλασιάζονται.

Κάτι πρέπει να γίνει. Αλλά τι; Ιδού το ερώτημα. Ιδού και η σιωπή.

Η Φωτεινή Τσαλίκογλου είναι καθηγήτρια στο Τμήμα Ψυχολογίας του Παντείου Πανεπιστημίου.