ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Τουρκία: μακρύς ο δρόμος

Τρία είναι τα κριτήρια που πρέπει η Τουρκία να πληροί, προκειμένου να
ενταχθεί στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Η εταιρική σχέση που υπεγράφη, τα καθορίζει με
σαφήνεια. Και η Τουρκία υποχρεούται να διαμορφώσει αμέσως το «εθνικό της
πρόγραμμα», όπου θα καταγράφεται με ποιον τρόπο θα προσεγγίσει τα κριτήρια
αυτά.

Ως γνωστόν, η άρνηση της Ε.Ε. να χρονοδιαγράψει στη Νίκαια την ευρωπαϊκή
πορεία της Τουρκίας δημιούργησε τρομερή δυσαρέσκεια στη γείτονά μας. Βρέθηκα
ως μέλος της ελληνικής Βουλής στην Άγκυρα και άκουσα από πρώτο χέρι τις
αντιδράσεις αυτές. «Αν δεν μας θέλετε, θα πορευθούμε μόνοι μας»,
μεγαλοστομούσε ο πρόεδρος της Επιτροπής Εξωτερικών Υποθέσεων της Βουλής τους.
«Αν θέλετε 12 χώρες υπό ένταξη και αρνείστε τη 13η (δηλαδή την Τουρκία), καλό
είναι τότε να μας το πείτε», έλεγε ο υπουργός Εθνικής Άμυνας και σύσσωμος ο
τουρκικός Τύπος. Και η επωδός όλων των εκ μέρους τους λεγομένων ήταν και είναι
πως η απόσταση που τους χωρίζει από την προσέγγιση των κριτηρίων που η
εταιρική σχέση καθόρισε, δεν είναι μεγάλη ώστε να δικαιολογείται η παραπομπή
στο μακρινό μέλλον του χρονοδιαγράμματος της ενταξιακής πορείας τους. Ως
αποτέλεσμα αυτής της δυσαρέσκειας υπήρξε η συμφωνία των τριών κυβερνητικών
κομμάτων να αναβάλουν την εκπόνηση του «εθνικού προγράμματος».

Οι Τούρκοι, όμως, δεν έχουν δίκιο εν προκειμένω. Τα θεμελιώδη κριτήρια της
εταιρικής σχέσης είναι τρία: η οικονομική ανάπτυξη, η δημοκρατική λειτουργία
του κράτους και ο σεβασμός των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Για τα οικονομικά
θέματα αδυνατώ να τεκμηριώσω τη γνώμη μου. Για τα συνταγματικά ζητήματα όμως
πιστεύω ακράδαντα πως η Τουρκία έχει πολύ ακόμη δρόμο να διανύσει.

Η δημοκρατική λειτουργία ενός κράτους και ο σεβασμός των ανθρωπίνων
δικαιωμάτων αποτελούν περίπου το σύνολο των θεμάτων που ένα Σύνταγμα ρυθμίζει.
Και στην περίπτωση της Τουρκίας εμφανίζεται σήμερα δύσκολο όχι μόνον η τήρηση
του Συντάγματος στην πράξη, αλλά και αυτή ακόμη η αναθεώρηση ορισμένων
συνταγματικών διατάξεων.

Η Τουρκία διαθέτει ένα Σύνταγμα: α) εκτεταμένο (177 άρθρα), β) φορτισμένο
ιδεολογικά (π.χ. αναφορά στον κεμαλικό εθνικισμό στο άρθρο 1), γ) με
αναλυτικότατη κατοχύρωση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων (62 άρθρα) και δ) με ένα
έντονα «τριτοκοσμικό» χαρακτηριστικό: αν και υπάρχει, δεν εφαρμόζεται στο
σύνολό του. Ενώ, αντιθέτως, παραβιάζεται ανοικτά ως προς ορισμένα δικαιώματα,
όπως π.χ. της θρησκευτικής ελευθερίας, της ελευθερίας των μειονοτήτων ως προς
ζητήματα ενημέρωσης, σεβασμού της γλώσσας και της ιστορικής μνήμης. Ή ως προς
θέματα λειτουργίας των δημοκρατικών θεσμών, όπως π.χ. η ελεύθερη ίδρυση και
λειτουργία των πολιτικών κομμάτων. Και ακόμη περισσότερο: οι παραβιάσεις αυτές
δεν αποτελούν αποτέλεσμα μιας αντιδημοκρατικής αντίληψης για την εξουσία, αλλά
βασικά μέσα διατήρησης της συνοχής του ίδιου του κράτους.

Τέλος, μεγάλη δυσκολία εμφανίζεται να υπάρχει ακόμη και για ζητήματα που
αποτελούν προϋπόθεση για τη συμμετοχή της Τουρκίας στην Ε.Ε. και ως προς τα
οποία θα αρκούσε σε μια χώρα της Δυτικής Ευρώπης μια απλή συνταγματική
μεταρρύθμιση προκειμένου να ξεπεραστούν. Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση του
άρθρου 6 του Συντάγματος, που απαγορεύει κάθε εκχώρηση κυριαρχίας. Ή του
άρθρου 118 περί του τελείως στρατοκρατούμενου Συμβουλίου Εθνικής Ασφάλειας
που, ως όργανο της εκτελεστικής εξουσίας, πρέπει να πολιτικοποιηθεί. Ακόμη
λοιπόν και αυτές οι συνταγματικές αλλαγές είναι ιδιαιτέρως δυσχερείς, αφού
είναι αντίθετες με τη βούληση του στρατιωτικού κατεστημένου.

Ο δρόμος συνεπώς για την προσαρμογή της Τουρκίας στις συνταγματικές απαιτήσεις
της Ευρώπης είναι μακρύς. Και ο προς τα εκεί βηματισμός τής Τουρκίας θα
συνεπάγεται τον ριζικό μετασχηματισμό της. Που δεν απαιτεί απλώς τη βούληση
των ηγητόρων της. Αλλά και, κυρίως, τη δυνατότητά τους να τον
πραγματοποιήσουν.

Ο βουλευτής Ανδρέας Λοβέρδος είναι αναπληρωτής καθηγητής Συνταγματικού
Δικαίου στο Πάντειο Πανεπιστήμιο.