Σύνταγμα, διαπλοκή και εκλογικό σύστημα

Η ξαφνική στροφή των προβολέων της δημοσιότητας στο δημαρχιακό μέγαρο εύλογα
απέστρεψε την προσοχή από το μεγάλο ζήτημα που επί μακρόν διάστημα είχε
μονοπωλήσει τις συζητήσεις, δηλαδή τη διαπλοκή, τον κυρίαρχο ρόλο του
πολιτικού χρήματος, τη συρρίκνωση της δύναμης της πολιτικής εξουσίας προς
όφελος, αν όχι πια αδιαφανών, πάντως έκθεσμων παραγόντων κ.ο.κ. Και όμως. Τα
δύο θέματα «διαπλέκονται» στενά. Εάν ­ ανεξαρτήτως της απήχησης που στην
πορεία θα αποδείξει πως έχει ­ το «εγχείρημα» Αβραμόπουλου προκαλεί τη στιγμή
αυτή ένα τέτοιο ενδιαφέρον της κοινής γνώμης, αυτό οφείλεται (και) στο γεγονός
πως τα κατεστημένα κόμματα έχουν αποδειχθεί σε μεγάλο βαθμό ανεπαρκή ή
απρόθυμα να προστατεύσουν την πολιτική από αυτούς που τη διαπομπεύουν:
Καταγγέλλουν, πράγματι, τις «σκοτεινές» δυνάμεις που υπονομεύουν την ουσία της
δημοκρατίας, επικρίνουν την τεράστια και ανεξέλεγκτη δύναμη της επικοινωνιακής
ολιγοκρατορίας, «θρηνούν» για την υφαρπαγή πολιτικής δύναμης από τους
πασίγνωστους επιχειρηματίες κ.ο.κ. Δεν επωφελούνται όμως, τουλάχιστον όχι σε
όλη την έκταση που θα ήταν δυνατόν, ούτε καν από τη μεγάλη ευκαιρία που
συνιστά η συνταγματική αναθεώρηση για να περιστείλουν στο μέτρο του δυνατού
την ικανότητα των ισχυρών οικονομικών συμφερόντων να ποδηγετούν την πολιτική.
Και να εξανδραποδίζουν τους πολιτικούς!

Άπειρα παραδείγματα θα μπορούσαν να αναφερθούν των παραλείψεων εκ μέρους του
πολιτικού συστήματος να κάνει τις αναγκαίες παρεμβάσεις, ώστε να προστατεύσει
την αυτονομία και την αξιοπιστία του από τα πλοκάμια της διαπλοκής. Θα
περιορισθώ στο σημείο αυτό να αναφέρω μόνο μια παρέμβαση, που θα μπορούσε να
γίνει εξαιρετικά εύκολα, με ελάχιστο κόστος και αντιδράσεις, η οποία όμως θα
περιόριζε σημαντικότατα και τον ρόλο του λεγόμενου «πολιτικού χρήματος» και
τις δυνατότητες της επικοινωνιακής ολιγοκρατορίας να επιλέγει αυτή, αντί των
τοπικών κοινωνιών, το πολιτικό προσωπικό: Είναι προφανές και πασίγνωστο ότι σε
τερατωδώς μεγάλες εκλογικές περιφέρειες, οι οποίες δεν έχουν μάλιστα καμία
εσωτερική κοινωνική συνοχή, ουδείς μπορεί να εκλεγεί βουλευτής χωρίς να έχει
τεράστια οικονομική ή/και επικοινωνιακή υποστήριξη. Χωρίς, δηλαδή, να
«υπαλληλοποιηθεί», ή περίπου, από ισχυρούς επιχειρηματικούς κύκλους. Μια
ελάχιστη πρωτοβουλία που θα ανέμενε λοιπόν κανείς από το πολιτικό μας σύστημα,
προκειμένου να εξασφαλίσει ένα ποσοστό της αυτονομίας του, θα ήταν η ­
συναινετική πιθανότατα ­ συνταγματική απαγόρευση των πολύ μεγάλων, π.χ. των
μεγαλύτερων των δεκαεδρικών, εκλογικών περιφερειών. Τι εμπόδισε τις πολιτικές
μας δυνάμεις να κάνουν αυτό το μικρό βήμα προς την αυτοχειραφέτησή τους;

Θεωρητικά υποτίθεται πως θα αντιδρούσαν τα μικρά κόμματα που στις ολιγοεδρικές
περιφέρειες δυσκολεύονται να εκλέξουν βουλευτή. Παράλληλα, υποτίθεται, θα
εμποδιζόταν ο εκλογικός νομοθέτης, εφόσον ήθελε, να «αναλογικοποιήσει»
ουσιωδώς το εκλογικό σύστημα. Ουδέν ψευδέστερο. Σε μια δεκαεδρική περιφέρεια,
με οποιαδήποτε αναλογική μέθοδο, το όριο βέβαιης εκπροσώπησης ενός κόμματος
είναι γύρω στο 9%. Το όριο δυνατής εκπροσώπησης, εφόσον εφαρμόζεται αναλογική
των μεγαλύτερων υπολοίπων χωρίς τη ρήτρα του +1 και μετέχουν π.χ. πέντε
κόμματα, είναι 2%. (Με περισσότερα μετέχοντα κόμματα το όριο αυτό κατεβαίνει
ακόμη). Όπως, δε, όλες οι σχετικές έρευνες αποδεικνύουν, το πραγματικό
«κατώφλι» εκπροσώπησης στην πράξη κινείται στη μέση μεταξύ αυτών των δύο
ορίων, δηλαδή εν προκειμένω γύρω στο 5%. Εάν και αυτό εθεωρείτο υπερβολικά
υψηλό, υπάρχει δυνατότητα να προβλεφθεί δεύτερη κατανομή σε εθνική περιφέρεια,
κάτι που θα έδινε εξαιρετική αναλογική ώθηση στο σύστημα. Θα μπορούσε, επίσης,
να εισαχθεί «διορθωτική ρήτρα» στην κατανομή αυτή, που θα γίνεται στο εθνικό
επίπεδο, ή να θεσμοθετηθεί οποιαδήποτε άλλη από τις πασίγνωστες σε κάθε ειδικό
τεχνικές παρεμβάσεις που θα μπορούσαν να αποκαταστήσουν ακόμη και τον απόλυτα
αναλογικό χαρακτήρα του συστήματος.

Αν, λοιπόν, οι κατεστημένες πολιτικές δυνάμεις μας δεν επιχειρούν ούτε με
αυτόν τον απλό και χωρίς παρενέργειες τρόπο ­ που δεν οδηγεί, ωστόσο, σε
εκλογικές περιφέρειες εξαιρετικά μικρές, ικανές να αναδεικνύουν μόνο στενά
τοπικιστικά προβλήματα… ­ να περιορίσουν τα περιθώρια χειραγώγησης της
πολιτικής από την οικονομικοεπικοινωνιακή ολιγοκρατορία, είναι είτε από
έλλειψη κάθε φαντασίας είτε από ατολμία να αντιπαρατεθούν ουσιαστικά με τα
συμφέροντα που θεωρητικά καταγγέλλουν. (Είτε, ενδεχομένως, για να διαιωνίζουν
την πολιτική μονοκρατορία τών ήδη γνωστών ονομάτων). Σε κάθε περίπτωση
οδηγούνται, από την έλλειψη κάθε είδους τέτοιων πρωτοβουλιών για τη
χειραφέτηση της πολιτικής, στην αυτοαπαξίωσή τους, δημιουργώντας έτσι στην
κοινωνία τη διαθεσιμότητα και ενδεχομένως τη διάθεση να αντιμετωπίζει κατ’
αρχήν θετικά κάθε πρωτοβουλία αμφισβήτησης του κυρίαρχου πολιτικού συστήματος.
Ακόμη και αν ­ ή, ίσως, ακριβώς γιατί ­ μια τέτοια πρωτοβουλία εκδηλώνεται με
ελάχιστα πολιτικούς όρους…

Ο Θανάσης Διαμαντόπουλος είναι καθηγητής Πολιτικής Επιστήμης στο Πάντειο Πανεπιστήμιο.