ΔΙΑΛΟΓΟΣ Σε μια Ευρώπη προβληματική η Ελλάδα κέρδισε

1. Επιχειρώ σήμερα μια παράλληλη αξιολόγηση της Νίκαιας τόσο από την
οπτική της Ελλάδας (που όπως θα δούμε «κέρδισε») όσο και από την οπτική της
Ευρωπαϊκής Ένωσης (που όπως θα δούμε «έχασε»). Μόνο η διπλή αυτή οπτική, που
για μένα είναι αναπόφευκτη, αφού εκπροσώπησα στη Διακυβερνητική το Ευρωπαϊκό
Κοινοβούλιο, μπορεί να προσφέρει μια σαφή εικόνα.

2. Αρχίζω λοιπόν από την ευρωπαϊκή οπτική, όπως την διαμόρφωσε και το
Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο με το αίτημα μιας Ευρωπαϊκής Ένωσης με περισσότερη
δημοκρατική νομιμοποίηση, περισσότερη διαφάνεια, περισσότερη ισορροπία μεταξύ
μικρών και μεγάλων, περισσότερη λειτουργικότητα. Πιο απλά, πρόκειται για το
αίτημα για μια Ευρώπη και των λαών και των κρατών, που δεν καταργεί τα εθνικά
κράτη αλλά ενσωματώνει την πολιτική και πολιτισμική τους προσφορά στην ενιαία
έκφραση του ευρωπαϊκού συνόλου.

3. Η Ευρωπαϊκή Ένωση βγαίνει από τη Νίκαια προβληματική και, φοβούμαι,
ανέτοιμη για τη διεύρυνση. Αυτό δεν σημαίνει ότι σε αρκετά θέματα δεν υπήρξαν
θετικά βήματα. Αναφέρω τα κυριότερα:

α. Θεσπίστηκε προληπτικός μηχανισμός αντιμετώπισης παρεκβάσεων κάποιου
κράτους-μέλους από τις δημοκρατικές και δικαιοκρατικές αρχές. Η προβλεπόμενη
διαδικασία δεν είναι μόνο χρήσιμη αλλά και αξιόπιστη, αφού περιλαμβάνει τη
μεγάλη δημοκρατική εγγύηση της σύμπραξης του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου του
οποίου είναι απαραίτητη η σύμφωνη γνώμη.

β. Θεσπίζεται εξουσιοδότηση προς τον ενωσιακό νομοθέτη για να καθορίσει
ειδικό καθεστώς τόσο για τη θεσμική λειτουργία όσο και για τα οικονομικά των
ευρωπαϊκών πολιτικών κομμάτων. Αυτό θα αποτελέσει ενθάρρυνση της
πολιτικοποίησης σε ευρωπαϊκό επίπεδο, πράγμα που αποτελεί την κύρια προϋπόθεση
για να αποκτήσει η Ευρώπη κάποτε μια πραγματικά δημοκρατική λειτουργία που δεν
θα βρίσκεται μόνο στα «χαρτιά».

γ. Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο απέκτησε το δικαίωμα να προκαλεί, ενώπιον
του Δικαστηρίου Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων, δίκη για την έρευνα της
«συνταγματικότητας», δηλαδή της αρμονίας ενωσιακών κανόνων δικαίου με τις
Συνθήκες.

δ. Σε αρκετά θέματα, που όμως δεν έχουν καίριο θεσμικό χαρακτήρα αλλά
και που δεν θίγουν κρίσιμες εθνικές ευαισθησίες (π.χ. για την Ελλάδα ο τομέας
των συγκοινωνιών), περάσαμε από τη δυσκίνητη διαδικασία της ομοφωνίας, στο
Συμβούλιο, στην ειδική πλειοψηφία. Αυτό δημιουργεί, εκεί που θεσπίζεται, μια
επιθυμητή λειτουργικότητα.

ε. Βρέθηκε λύση για τη σύνθεση και τον τρόπο λειτουργίας της Ευρωπαϊκής
Επιτροπής σε μια διευρυμένη Ευρώπη, αφού ουσιαστικά κάθε κράτος θα έχει έναν
Επίτροπο, ισχυροποιείται ο πρόεδρος και επιτρέπεται η υπόδειξη του προέδρου
και των επιτρόπων, από το Συμβούλιο προς το Κοινοβούλιο, όχι πια με ομοφωνία
αλλά με ειδική πλειοψηφία, αποτρέποντας έτσι τα αδιέξοδα.

4. Φοβούμαι όμως ότι η Συνθήκη παρουσιάζει και πολύ κρίσιμα θεσμικά
μειονεκτήματα:

α. Ο Χάρτης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων όχι μόνο δεν έγινε τμήμα της
Συνθήκης αλλά ούτε καν μνημονεύεται σ’ αυτήν. Το δημοκρατικό έλλειμμα είναι
εδώ προκλητικά αισθητό.

β. Δεν κατοχυρώνεται καμία διαφάνεια των εργασιών του Συμβουλίου όταν
αυτό νομοθετεί. Και η νομοθεσία εν κρυπτώ είναι προκλητική.

γ. Ο στοιχειώδης δημοκρατικός κανόνας ότι για κάθε νομοθετική πράξη του
Συμβουλίου θα έπρεπε να καθίσταται το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο ισότιμος
συνομοθέτης έγινε μερικώς μόνο δεκτός. Και έτσι, έχουμε τομείς της νομοθεσίας
δημοκρατικά ακάλυπτους.

δ. Καλό θα ήταν η ειδική πλειοψηφία να επεκταθεί και σε άλλους τομείς
που δεν θίγουν εθνικές ευαισθησίες και δεν ανάγονται σε ζητήματα συνταγματικής
ποιότητας.

ε. Το ποια αξία έχει η ψήφος κάθε κράτους στο Συμβούλιο, ήταν το
κεντρικό θέμα της Νίκαιας. Πρώτη η Ελλάδα και το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και
μαζί και άλλοι, επικαλούμενοι τον χαρακτήρα της Ευρωπαϊκής Ένωσης ως ένωσης
και κρατών και λαών και τη συνακόλουθη αρχή της ισοτιμίας των κρατών, ζήτησαν
οι αποφάσεις του Συμβουλίου να λαμβάνονται όταν υπάρχει και πλειοψηφία ισότιμα
αποτιμημένων κρατών και πλειοψηφία Ευρωπαίων πολιτών. Και όμως επεβλήθη ένα
σύστημα εξαιρετικά περίπλοκο, δυσχερές στην εφαρμογή του, με αποτέλεσμα η καλή
ισορροπία που υπήρχε στη Συνθήκη του Άμστερνταμ μεταξύ μικρών και μεγάλων
κρατών να έχει αλλοιωθεί υπέρ των μεγάλων, ενώ παράλληλα παρατηρείται
ανισοτιμία μεταξύ κρατών με πολύ μικρές πληθυσμιακές διαφορές. Τον θεσμικό
ορθολογισμό εκτόπισε, δυστυχώς, ο νόμος της δύναμης. Τελικά δηλαδή, στο όργανο
που κατ’ εξοχήν εκφράζει την ισοτιμία των κρατών, ο παράγοντας «κράτος»
μετριέται μία φορά, ενώ ο παράγοντας «πληθυσμός» δύο!

στ. Και ερχόμαστε στη λεγόμενη «ενισχυμένη συνεργασία». Ας μην
κρυβόμαστε. Από την ώρα που ­ έστω υπό αυστηρούς όρους ­ επιτρέπεται σε οκτώ,
τουλάχιστον, κράτη να προχωρήσουν μόνα τους στην υλοποίηση πολιτικών, ο
κίνδυνος της ομαδοποίησης ­ κατακερματισμού; ­ τελικά και ενός διευθυντηρίου
της Ευρωπαϊκής Ένωσης ­ π.χ. το διευθυντήριο των ψευδομπροστάρηδων, κατά τον
κ. Φίσερ, ­ είναι υπαρκτός. Από την άλλη μεριά, όλοι ­ και σωστά νομίζω ­
δεχτήκαμε την αναγκαιότητα αυτού του θεσμού, πάντως, για την πρώτη ιστορική
φάση αυτής της διευρυμένης Ευρώπης. Ως Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο διατυπώσαμε
αυστηρούς όρους που αποτελούν εγγύηση μη παρεκτροπής του θεσμού από τον βασικό
του σκοπό. Οι όροι μας έγιναν δεκτοί, πλην ενός ­ ίσως όμως του
σημαντικότερου: λείπει για το μεγαλύτερο πεδίο εφαρμογής της ρύθμισης, η
βασική εγγύηση του πολιτικού ελέγχου δηλαδή η προηγούμενη έγκριση του
Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου. Έτσι ο κίνδυνος ο θεσμός να μην υπηρετήσει τον σκοπό
του αλλά να παρεκτραπεί σε εργαλείο κατακερματισμού της Ευρωπαϊκής Ένωσης
είναι υπαρκτός.

5. Ενώ τα παραπάνω δείχνουν καθαρά ότι, παρά τα θεσμικά βήματα, η
Νίκαια αναδεικνύει μια Ευρωπαϊκή Ένωση δυσλειτουργική και με σημαντικό
δημοκρατικό έλλειμμα, η Ελλάδα ­ μέσα βέβαια σε αυτό το νέο και προβληματικό
πλαίσιο ­ βγήκε και στους θεσμούς και σε κύρος κερδισμένη. Έτσι:

α. Διασφάλισε το βέτο σε τομείς εξαιρετικά ευαίσθητους γι’ αυτήν.

β. Επικράτησε με την άποψή της ότι κάθε χώρα πρέπει να έχει τον
Επίτροπό της.

γ. Σε μάχη, στην οποία πρωτοστάτησε ο Έλληνας εθνικός αντιπρόσωπος κ.
Ιωακειμίδης, στηρίζοντας αίτημα του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, οφείλεται ότι,
παρά το συνολικά ακατάλληλο σύστημα αναστάθμισης των ψήφων, η επιβληθείσα
ρύθμιση πάντως δεν επιτρέπει να ληφθεί απόφαση αν δεν υπερψηφιστεί από την
πλειοψηφία των κρατών. Αυτό, δυστυχώς, δεν θεωρήθηκε αυτονόητο…

δ. Στην ανακατανομή των βουλευτικών εδρών του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου,
οι πρώτες προτάσεις, που έμοιαζαν να επικρατούν, έδιναν στην Ελλάδα 17
βουλευτές. Η Ελλάδα όμως θα έχει στο μέλλον 22 έδρες και αυτό πρέπει να
θεωρηθεί εθνική επιτυχία οφειλόμενη κυρίως στις σκληρές διαπραγματεύσεις της
πολιτικής μας ηγεσίας στη Νίκαια.

ε. Εξίσου σημαντικό, από τις κατ’ ιδίαν επιτυχίες, ήταν το κύρος της
ελληνικής φωνής τους δώδεκα αυτούς μήνες στην προπαρασκευαστική φάση αλλά και
στις μεγάλες συγκρούσεις που έλαβαν χώρα στη Νίκαια. Η Ελλάδα ήταν το
μεγαλύτερο στήριγμα των δημοκρατικών αιτημάτων του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου,
αντιπαραθέτοντας στο μικρόψυχο και ευτελές παζάρι τον αντίλογο του ευρωπαϊκού
πολιτικού πολιτισμού.

Καλείται πια βέβαια η Ελλάδα να τα βγάλει πέρα σε μια πολύ προβληματική Ευρώπη
και να αγωνιστεί με σωστές συμμαχίες για μεταβολές και εξελίξεις. Πάντως, η
Ευρωπαϊκή Ένωση παραμένει, και ιστορικά για όλους και εθνικά για την Ελλάδα,
μονόδρομος.

6. Τελικά ορθώνεται μπροστά μας το ερώτημα: πώς πηγαίνουμε στη
διεύρυνση, με τα θεσμικά προβλήματα που παρουσιάζει η Συνθήκη επιτείνοντας το
δημοκρατικό έλλειμμα; Τι θα γίνει αν το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, λέγοντας όχι
στη Συνθήκη, παρασύρει κάποιο άλλο εθνικό Κοινοβούλιο και ματαιωθεί η Νίκαια;
Αυτό οδηγεί φυσικά και στην αναβολή της διεύρυνσης.

7. Το ερώτημα που ο υπεύθυνα σκεπτόμενος πρέπει να θέσει είναι ποιες
συνέπειες θα έχει η ματαίωση της Νίκαιας. Μήπως δηλαδή η ματαίωση έχει
αρνητικότερες συνέπειες από εκείνες που θα είχε η θέση της σε ισχύ. Την ώρα
που γράφω τις γραμμές αυτές, δεν έχω καταλήξει τι πρέπει να εισηγηθώ στο
Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο.

8.Τελειώνω με μια σκέψη, που ίσως θα μπορούσε να φανερώσει κάποιο φως
στο τούνελ. Ίσως η ελπίδα να βρίσκεται στη δήλωση του Συμβουλίου για τη μετά
τη Νίκαια «συνταγματική» εξέλιξη. Εκεί γίνεται λόγος για νέες θεσμικές
προτάσεις που πρέπει να προέλθουν από την πολιτική, την κοινωνία και την
επιστήμη. Γίνεται λόγος για την ετοιμασία ενός κειμένου με συνταγματικά
χαρακτηριστικά τόσο στη διατύπωσή του όσο και στη νομιμοποίησή του. Αν αυτή η
δήλωση δεν αποδειχθεί φούμαρα, αν συγκεκριμενοποιηθεί, αν τεθούν χρονικά όρια,
τότε η Νίκαια ­ λόγω αυτής της δήλωσης ­ ανοίγει κάποιους δρόμους. Θεωρώ πως
όλα ακόμα είναι ανοιχτά και συζητήσιμα. Πάντως, η Ευρωπαϊκή Ένωση και πρέπει
και μπορεί να ξεπεράσει την περιπέτεια της Νίκαιας.