Ιστορία: και απαραίτητη και επικίνδυνη

Παπανδρέου, Πάγκαλος. Η κριτική του πρώην ΥΠΕΞ στον διάδοχό του αναδεικνύει το ερώτημα αν η ιστορική γνώση προδικάζει επιτυχία χειρισμών ιδιαίτερα σε θέματα εξωτερικής πολιτικής

«Η ιστορία είναι το πιο επικίνδυνο προϊόν που η χημεία του νου έχει
κατασκευάσει. Οι ιδιότητές της είναι πολύ γνωστές. Γεννά όνειρα, μεθά τους
λαούς, τους δημιουργεί ψευδείς αναμνήσεις, οξύνει τις αντιδράσεις τους,
συντηρεί τις παλιές πληγές τους, τους βασανίζει στην ησυχία τους, τους οδηγεί
στη μανία των μεγαλείων ή της καταδίωξης και καθιστά τα έθνη πικρόχολα,
υπεροπτικά, αλαζονικά και ματαιόδοξα. Η ιστορία δικαιολογεί ό,τι θέλουμε. Δεν
διδάσκει τίποτε απολύτως γιατί περιέχει τα πάντα και δίνει παραδείγματα για
όλα».

Ποιος διαφωνεί με τον μεγάλο Γάλλο ποιητή Πολ Βαλερί; Την περασμένη Κυριακή,
πάντως, ο νυν και ο πρώην υπουργός Πολιτισμού συντάχτηκαν σε μια διαφορετική
άποψη, αναγορεύοντας τη μελέτη και τη γνώση της ιστορίας σε απαραίτητο εφόδιο
για τους πολιτικούς. Ο Θεόδωρος Πάγκαλος δήλωσε, πως “για να κάνει κανείς
εξωτερική πολιτική, είναι εντελώς απαραίτητο να έχει στοιχειώδη γνώση της
ιστορίας”. Και ο Ευάγγελος Βενιζέλος υποστήριξε, πως “η βαθιά γνώση και η
αίσθηση της ιστορίας είναι το πρώτο καθήκον καθενός που ασχολείται με την
πολιτική”.

Διίστανται οι απόψεις

Ο κ. Πάγκαλος και ο κ. Βενιζέλος δεν είχαν σκοπό να αντιπαρατεθούν με τον
μεγάλο Γάλλο ποιητή. Εξάλλου, ο Πολ Βαλερί έγραφε την περίοδο του Μεσοπολέμου,
με νωπή την ανάμνηση της πιο τρομακτικής ανθρωποσφαγής που είχε ζήσει ως τότε
η ανθρωπότητα. Είχε κάθε λόγο να είναι καχύποπτος απέναντι στην επίκληση της
ιστορίας. Μόνο στο Βερντέν είχαν σκοτωθεί 600.000 άνθρωποι για να αποφασιστεί
αν ήταν σωστή η γαλλική ή η γερμανική εκδοχή για την ιστορία της Αλσατίας και
της Λωρραίνης.

Η φράση του Βαλερί δείχνει όμως πως οι απόψεις για τη χρησιμότητα της ιστορίας
διίστανται.

Κίσινγκερ και Χόλμπρουκ

Και μπορεί να επικαλεστεί κανείς επιφανείς προσωπικότητες της αμερικανικής
διπλωματίας για να στηρίξει τη μια ή την άλλη άποψη: Όπως π.χ. τον Χένρι
Κίσινγκερ που δεν πίστευε μόνο ότι μπορεί κανείς να μάθει από την ιστορία,
αλλά χρησιμοποίησε τα ιστορικά του συμπεράσματα σαν βάση για την πολιτική του
πράξη. Ίσως γι’ αυτό το πρώτο του βιβλίο “Η αποκατάσταση του κόσμου 1812-1822”
να εξηγεί καλύτερα την πολιτική που ακολούθησε ως υπουργός Εξωτερικών από τις
χιλιάδες σελίδες των αναμνήσεων που έγραψε ύστερα. Στον αντίποδα του Κίσινγκερ
βρίσκει κανείς τον Ρίτσαρντ Χόλμπρουκ. “Δεν με ενδιαφέρει η ιστορία. Με
ενδιαφέρει να βρούμε λύσεις”, ήταν το δόγμα που ακολουθούσε ως απεσταλμένος
του Κλίντον στη Βοσνία. Πιθανόν, ο κ. Χόλμπρουκ να ήταν δικαιολογημένος. Ποια
εκδοχή μιας δαιδαλώδους αφήγησης μισής χιλιετίας αντιπαραθέσεων μπορούσε να
υιοθετήσει, χωρίς να έρθει σε σύγκρουση με τις δύο άλλες εθνοτικές ομάδες;

Ντόρα: Θυμηθείτε τον Πάνιτς

Αυτό βέβαια δεν προφύλαξε τους Αμερικανούς από τα λάθη: “Η ιστορική γνώση δεν
προδικάζει την επιτυχία των χειρισμών στην εξωτερική πολιτική, η ανυπαρξία της
όμως την καθιστά σχεδόν αδύνατη”, υποστηρίζει η βουλευτής της Ν.Δ. κ. Ντόρα
Μπακογιάννη: “Θυμάστε εκείνον τον ανεκδιήγητο Πάνιτς, που είχε έρθει στην
Γιουγκοσλαβία σαν σωτήρας; Έγινε πρωθυπουργός, πρώτον λόγω χρημάτων και
δεύτερον χάρις στο τρομερό επιχείρημα, με το οποίο είχε πείσει την αμερικανική
ηγεσία: ότι θα σώσει τη Βοσνία από την καταστροφή, επειδή είχε απόλυτη άγνοια
της ιστορίας. Υποστήριζε δε ότι ήταν ο μόνος που μπορούσε να λύσει το
πρόβλημα, επειδή δεν αποτελούσε ο ίδιος ένα ιστορικά βεβαρημένο τμήμα του.
Φυσικά, το αποτέλεσμα ήταν ένα φιάσκο”.

Είναι κατασκευή

Οι ιστορικοί πάντως έχουν σταματήσει να πιστεύουν πως μπορεί να υπάρξει μια
αντικειμενική θεώρηση της ιστορίας. Ακόμα και η επιστημονική προσέγγιση είναι
υποκειμενική και κρίνεται μόνον από τη δυνατότητα ελέγχου των πηγών και τη
διαφάνεια της μεθόδου. “Η γενικής χρήσεως ιστορία του παρελθόντος, η ιστορική
ανάμνηση των λαών είναι σαφώς μια κατασκευή, η οποία βολεύει το εκάστοτε
κράτος-έθνος. Είναι μια εικόνα μαγευτική γι’ αυτόν που την ακούει, και αυτό
την καθιστά δημοφιλή”, επισημαίνει ο καθηγητής του Παντείου Πανεπιστημίου,
Γιάννης Γιαννουλόπουλος.

Αν η ιστορία είναι όμως, όπως αποφαίνονται οι ιστορικοί, μια υποκειμενική
αφήγηση που συνεχώς ελέγχεται, πώς μπορεί ταυτόχρονα να θεωρείται απαραίτητο
εφόδιο για την πολιτική;

Γνώση και μνήμη

Ο ευρωβουλευτής της Νέας Δημοκρατίας και τέως πρέσβης Χρήστος Ζαχαράκις θεωρεί
ότι το κυρίως ζητούμενο στην εξωτερική πολιτική είναι ένας “πλήρης φάκελος”.
Από εκεί και ύστερα “η γνώση και η μνήμη” ολοκληρώνουν την εικόνα. “Φυσικά δεν
μιλάμε για μια ψυχολογική προσέγγιση της ιστορίας ή για το τι έγινε συνολικά
από το 1453 μέχρι σήμερα. Στα ελληνοτουρκικά π.χ. η ιστορία που μας ενδιαφέρει
έχει μια συγκεκριμένη αφετηρία, τη Συνθήκη της Λωζάννης. Αυτό είναι το
γενικότερο πλαίσιο που διέπει τις ελληνοτουρκικές σχέσεις. Αυτό επιχειρούν να
ανατρέψουν οι Τούρκοι και από αυτήν την ιστορική αφετηρία ξεκινάμε”. Είναι
χρήσιμη λοιπόν η ιστορία; Ο κ. Ζαχαράκις θεωρεί θεμιτή και την αντίθετη άποψη.
Την αποδίδει όμως, στη “νεότητα των ΗΠΑ” και στο ότι αυτή η αντίληψη
εξυπηρετεί την αμερικανική εξωτερική πολιτική.

Ο πρώην υπουργός Εξωτερικών Μιχάλης Παπακωνσταντίνου, που θεωρεί τη σημασία
της ιστορίας για την εξωτερική πολιτική αυτονόητη, επισημαίνει, “πως οι ΗΠΑ
είναι ένα έθνος με ηλικία μόλις 200 ετών και βλέπουν τα προβλήματα
διαφορετικά”.

Φυσικά υπάρχει πάντοτε το ενδεχόμενο, η ιστορία να παρασύρει την εξωτερική
πολιτική σε λάθος δρόμο, όταν αλλάζουν ξαφνικά δεδομένα, που είχαν παγιωθεί
για μεγάλο χρονικό διάστημα. Ο κ. Ζαχαράκις αναγνωρίζει αυτό το ενδεχόμενο,
αντιτάσσει όμως πως “η ιστορία δεν είναι το μόνο στοιχείο που καθορίζει την
διαμόρφωση της εξωτερική πολιτικής, είναι ένα από αυτά”.

Γερμανικά λάθη

Στην πολιτική τίποτε δεν πρέπει να θεωρείται δεδομένο, ούτε καν οι ιστορικές
αντιπαλότητες. Σε αυτό το λάθος υπέπεσαν οι Γερμανοί πριν από τον Α’ Παγκόσμιο
Πόλεμο επειδή θεωρούσαν αδύνατη τη συνεννόηση της Γαλλίας με την Βρετανία.
Πιστεύοντας ότι ενεργεί εκ του ασφαλούς, ο καγκελάριος φον Μπίλοβ ακολούθησε
μια αλλοπρόσαλλη και επιθετική πολιτική, που ήταν μια από τις αιτίες για την
δημιουργία της Τριπλής Συμμαχίας Γαλλίας, Βρετανίας και Ρωσίας το 1914. Αυτός
ο συνδυασμός ήταν αδιανόητος για κάθε Ευρωπαίο το 1900, όσο βαθιά γνώση και
συναίσθηση της ιστορίας και αν διέθετε.

Ακόμα πιο εντυπωσιακό ήταν το πάθημα του Φρειδερίκου της Πρωσίας. Στις
παραμονές του Επταετούς Πολέμου (1757-64) υπενθύμιζε στους συμβούλους του πως
δεν υπήρχε περίπτωση να συνασπιστούν εναντίον του το Παρίσι και η Βιέννη.
Χρησιμοποίησε δεν το επιχείρημα πως ο Γάλλος βασιλιάς και ο Αυστριακός
αυτοκράτορας συγκρούονταν για την ευρωπαϊκή ηγεμονία τα τελευταία 400 χρόνια.
Κόντεψε να χάσει το κράτος του.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει τέλος και ο τρόπος με τον οποίο οι λαοί
αντιλαμβάνονται την ιστορία τους, επειδή αυτό είναι επίσης ένα στοιχείο που
προσδιορίζει τα όρια των ελιγμών στην εξωτερική πολιτική. “Δεν μπορείς να
ασκήσεις εξωτερική πολιτική χωρίς να ξέρεις την ιστορία και τις ιστορικές
επιρροές στις οποίες υπόκεινται οι κοινωνίες, με τις οποίες έχεις να κάνεις”,
υποστηρίζει η κ. Μπακογιάννη.

Ορισμένοι αποδίδουν την αποτυχία της ειρηνευτικής διαδικασίας στη Μέση Ανατολή
στο γεγονός ότι οι ηγεσίες προχώρησαν πολύ περισσότερο από ό,τι επέτρεπε η
κυρίαρχη πρόσληψη της ιστορικής αντιπαλότητας, και αναγκάστηκαν να υποχωρήσουν
όταν ήρθε η στιγμή για την τελική διαπραγμάτευση, με αποτέλεσμα την κατάρρευση
της διαδικασίας.

Να ηγείται ο πολιτικός

Η κ. Μπακογιάννη διαφωνεί: “Πιστεύω ότι ο πολιτικός πρέπει να ηγείται. Δεν
νομίζω ότι η ελληνική κοινωνία ήταν έτοιμη όταν λίγα χρόνια μετά την
Μικρασιατική Καταστροφή ο Βενιζέλος υποδέχτηκε εδώ μετά βαΐων και κλάδων τον
Ινονού”.

Υπάρχει βέβαια και ο τύπος του πολιτικού που εκμεταλλεύεται με επιτυχία την
“ιστορική κατασκευή που βολεύει” για να κερδίσει και να διατηρήσει την
εξουσία. Χρησιμοποιώντας το όχημα αυτό, ο Μιλόσεβιτς κατάφερε να κυβερνήσει τη
Γιουγκοσλαβία για μια δεκαετία. Και ενδεχομένως μια τέτοια κατασκευή για την
“προαιώνια” γαλλογερμανική αντιπαλότητα να είχε κατά νουν ο Βαλερί, όταν
έγραφε πως η ιστορία “είναι το πιο επικίνδυνο προϊόν του νου, γιατί μπορεί να
δικαιολογήσει τα πάντα”. Ακόμα και τη σφαγή του Βερντέν.