ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Όταν παίρνουμε τον λόγο

Για ποιους λόγους σπουδάζει κανείς; Όσο και να θέλουν ορισμένοι να
χαρακτηρίσουν περιττή πλέον την ερώτηση, αυτή επανέρχεται από τα ίδια τα
πράγματα, από την ίδια τη διαμάχη που αναπτύσσεται τελευταία ανάμεσα στις
χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Η διαμάχη αυτή βέβαια δεν εκδηλώνεται ακόμη έντονα, όπως συμβαίνει π.χ. στην
υπόθεση των κρεάτων και της νοθείας τους. Όμως αυτό δεν σημαίνει πως οι
διαφορές των κρατών σχετικά με τις γήινες τροφές είναι λιγότερο βαθιές απ’
ό,τι σχετικά με τις άυλες. Άλλωστε στην Ευρώπη δεν γεννήθηκε η πεποίθηση πως
από τα άυλα βγαίνει το «ψωμί»; Πως εκεί καθορίζεται το πώς και ποιοι θα το
κερδίζουν;

Δεν θα σταματήσει επομένως σύντομα η αντιπαράθεση γύρω από τους όρους της
ενότητας και της ποικιλίας στην ευρωπαϊκή εκπαίδευση. Στο επίσημο επίπεδο
φυσικά αυτό που διακρίνεται πιο καθαρά είναι οι προσπάθειες για συντονισμό και
εξομοίωση των σπουδών. Ως ένα σημείο όμως. Γιατί ακόμη και αν πρέπει να
συνταχθούν επειγόντως πρωτόκολλα συνεργασίας, η αναζήτηση του τι μπορεί να
εισφέρει η κάθε πλευρά, με τον δικό της ιδιαίτερο πολιτισμό, διατηρεί την αξία
της.

Και αλήθεια. Μέσα στη συνεχή παραγωγή ρυθμιστικών εγγράφων η έρευνα των
κινήτρων της μόρφωσης παραμελήθηκε. Σε βαθμό μάλιστα που να προκαλεί σε
μερικούς αμηχανία, αν στη διάρκεια μιας διάσκεψης κάποια φωνή εθνικής
ιδιοτυπίας υψωθεί ξαφνικά. Αλλά γιατί; Δεν είναι διαλυτικό να εξετάζουμε τα
συστατικά ενός μείγματος. Δεν είναι εθνοκεντρισμός έγκλειστος στον εαυτό του
το να πούμε πως στο σχολείο ο Γάλλος ετοιμάζεται για την Κοινωνία, ο Γερμανός
για την Εργασία, ο Άγγλος για την Πραγματικότητα, ο Έλληνας για τον Αγώνα. Ας
μείνουμε μόνο στο τελευταίο.

Αγώνας τι είδους; Εναντίον της συσκότισης και της οφθαλμαπάτης. Το λέει η
παλιά προτροπή του γονιού προς τα παιδιά του που παρά τις αλλαγές στα ήθη
εξακολουθεί να ισχύει. «Ξεστραβωθείτε», «ανοίχτε τα μάτια σας». Γι’ αυτό δεν
χρειάζονταν τα γράμματα; Ήταν ο μόνος τρόπος για να μπορεί να δει καθαρότερα
κάποιος αυτό που υπάρχει γύρω του, όπως επίσης και αυτό που προηγήθηκε όσων
προβάλλουν μπροστά του.

Στη ρίζα λοιπόν της ώθησης αυτής θα βρούμε, πρώτον, την αγωνία του λαϊκού
ελλαδικού ανθρώπου να μπορέσει να αντιληφθεί ποιοι είναι οι άλλοι και τι
σχέσεις θα συνάψει μαζί τους. Δεύτερον, να μη μείνει στα παρόντα και στις
διάφορες εντυπώσεις που τα περιβάλλουν, αλλά να εισδύσει στην προέλευσή τους.
Όταν κοιτάς λιγάκι προς τα πίσω κανείς δεν θα σε ξεγελάσει εύκολα.

Με δυο λόγια, αν δεν παρουσιαστεί το δράμα της ιστορίας και της κοινωνίας
μπροστά του, ο διδασκόμενος θα αισθανθεί πως ουσιαστικά δεν διδάσκεται τίποτα.
Μα το αντίθετο δεν πάει να επικρατήσει; θα αντιδράσουν οι κάθε λογής
δημοσκόποι. Όχι, όμως. Θα ήταν λάθος να σταθούμε μόνο στην κατεύθυνση των
μαθητικών και φοιτητικών προτιμήσεων. Ζητάνε ασφαλώς και εδώ οι νέοι την
ειδίκευση, όπως τη ζητάνε παντού, προσπαθώντας να ανταποκριθούν στις
απαιτήσεις μιας αγοράς που διαιρείται συνεχώς. Ταυτόχρονα, όμως, δεν παύει να
συντηρείται η απαίτηση να ξαναβρεθούν σε μιαν άλλη «αγορά» όπου θα μπορούν να
συζητάνε τα κοινά προβλήματα και να γνωρίζονται μεταξύ τους.

Όποιοι στήνουν αυτί προσεκτικά το σήμα το έχουν συλλάβει. Ποτέ η κατάρτιση δεν
θα προσφέρει στους νέους ικανοποίηση τόσο μεγάλη ώστε να την ανταλλάξουν με
την απομόνωση. Το ότι ενδέχεται να τα καταφέρουν όπως – όπως στη ζωή δεν θα
τους συγκρατήσει από το να στραφούν κάποτε εναντίον της κοινωνίας που απλώς
τους επιτρέπει ένα όπως – όπως.

Πιθανόν σε άλλες χώρες να μη θεωρείται επικίνδυνο το αναπόφευκτο αυτό μίσος ­
το βαθύτατα πολιτικό ­ των ειδικευμένων ατόμων απέναντι στο σύνολο. Για την
Ελλάδα, όμως, παραείναι πολυτέλεια να αφήσει τη συνοχή της στο έλεος των
εκπαιδευτικών προγραμμάτων στα οποία η όποια παραφυάδα του όποιου κλάδου
προορίζεται να γίνει αντικείμενο μανιώδους μελέτης ή και λατρείας.

Δεν θέλουμε να λατρέψουμε καμιά παραφυάδα-είδωλο. Θέλουμε να καθήσουμε κάτω
από τον γενικό κορμό της γνώσης, εκεί στη σκιά του, και όπως πάντα,
παραμερίζοντας τις άλλες δουλειές να κουβεντιάσουμε. Για το τι είναι δίκαιο
και άδικο, τι εθνικό και οικουμενικό, τι μπορεί να είναι η Ελλάδα στην Ευρώπη.
Για να παίρνει τον λόγο πάντως δεν θα πρέπει πρώτα να σηκώνει ταπεινά το
χεράκι της.

Ο Βασίλης Καραποστόλης είναι καθηγητής Πολιτισμού και Επικοινωνίας στο
Πανεπιστήμιο Αθηνών.