Το «διευθυντήριο» Παπανδρέου

Περισσότερος από μισός αιώνας έχει περάσει από τότε που η Αθήνα βάφτηκε στο
αίμα, στον μεγάλο «αδελφοσκοτωμό» του Δεκέμβρη του ’44. Θα περίμενε, λοιπόν,
κανείς ­ μετά και τη δημοσίευση των αρχείων του Φόρειν Όφις για τη βρετανική
ανάμειξη στην Ελλάδα ­ να έχει κλείσει ο κύκλος της ιστορικής αναδίφησης για
τη δεκαετία του ’40. Κι όμως, η ιστορική «σκαπάνη» φέρνει στο φως συνεχώς νέα
στοιχεία και ντοκουμέντα, έγγραφα και πρακτικά από συζητήσεις που καθόρισαν,
κάτω από τη «σκιά» των αγγλικών τανκς, την κοινωνική και εθνική πορεία του
τόπου. Ο Γρηγόρης Φαράκος, με τα δυο του νέα ογκώδη βιβλία ­ «Ο ΕΛΑΣ και η
εξουσία» ­ που του πήραν δυόμισι χρόνια συνεχούς καθημερινής εργασίας από
τις… 4 το πρωί, παρουσιάζει άγνωστες πτυχές μιας εποχής που σημάδεψε τη
σύγχρονη πολιτική ιστορία. Και καταγράφει ­ «με νηφαλιότητα και ηρεμία» ­ όλο
το παρασκήνιο γύρω από το ποιος πραγματικά κυβερνούσε το ’44, μετά την
αποχώρηση των γερμανικών στρατευμάτων κατοχής, την Ελλάδα. Στα βιβλία του, που
θα κυκλοφορήσουν από τις εκδόσεις «Ελληνικά Γράμματα», ο Γρηγόρης Φαράκος
αποκαλύπτει ­ μεταξύ των άλλων ­ τα… μυστικά της κυβέρνησης «εθνικής
ενότητας» του ’44 και πολλές από τις μυστικές διαβουλεύσεις που υπήρξαν. Και
στέκεται κυρίως στο «διευθυντήριο» του Γεωργίου Παπανδρέου, το οποίο
καθοδηγούσε ουσιαστικά πολλές από τις αποφάσεις και πράξεις της κυβέρνησης
«εθνικής ενότητας». Αυτή την ιστορική πτυχή του Δεκέμβρη του ’44 αφορά η
δεύτερη προδημοσίευση που κάνουν «ΤΑ ΝΕΑ» σήμερα, μέσα από τις σελίδες των δύο
βιβλίων του κ. Φαράκου.

Ο Γεώργιος Παπανδρέου, όπως γράφει ο Γρηγόρης Φαράκος, δημιούργησε πολύ
πριν έλθει στην Ελλάδα με την κυβέρνηση «εθνικής ενότητας», από τον Ιούλιο του
’44, ένα «διευθυντήριο» και κινούσε τα νήματα.

Σ’ αυτό ανήκαν ­ μεταξύ άλλων ­ και οι αξιωματικοί Βεντήρης και
Σπηλιωτόπουλος, ενώ η συνεργασία όλων με τον τότε αρχηγό της αστυνομίας στην
Αθήνα, τον Άγγελο Έβερτ, ήταν συνεχής. «Στην επιτροπή σας ­ έγραφε από το
Κάιρο ο Γεώργιος Παπανδρέου προς το διευθυντήριό του, όπως επισημαίνει ο
Γρηγόρης Φαράκος ­ εμπιστεύομαι την επίσημη, υπεύθυνη εκπροσώπηση της
κυβερνήσεως… Θα έχετε όλα τα οικονομικά μέσα. Θα κατακλυσθεί η Ελλάδα από
δικά σας έντυπα… Θα εισδύσουμε και θα κυβερνήσουμε την Ελλάδα… Ο Ζέρβας
είναι περίφημα ισχυρότατος. Αν τολμήσει ο ΕΛΑΣ να του επιτεθεί, θα το
μετανιώσει».

Στη συνέχεια, ο Γρηγόρης Φαράκος περιγράφει και καταγράφει για το περίφημο
αυτό «διευθυντήριο»:

“Οι συμφωνίες Λιβάνου – Καζέρτας προορίζονταν να παίξουν τον ρόλο του άξονα,
που γύρω του θα στρέφονταν οι εξελίξεις της ερχόμενης περιόδου, έστω κι αν
μεσολαβούσαν και κάποιες, αναπόφευκτες, μικρές παραβιάσεις τους. Στη ουσία
όμως, τα πράγματα ακολούθησαν τον γνώριμο από τις προηγούμενες αντιπαραθέσεις
δρόμο. Η καθεμιά από τις ηγεσίες των δύο παρατάξεων αποφάσιζε και κινούνταν με
βάση τις δικές της ­ κυρίως, ή μόνο και αποκλειστικά ­ επιδιώξεις. Ωστόσο, για
τη συγκεκριμένη χρονική στιγμή, εκτιμώντας την κατάσταση νηφάλια, μακριά από
προσωπικά βιώματα, πρέπει να ειπωθεί ότι οι ευθύνες της αντίπαλης στο ΕΑΜ
παράταξης είναι μεγαλύτερες.

Ο ίδιος ο Γ. Παπανδρέου, ενεργούσε ως ηγέτης της αντιΕΑΜικής πλευράς και όχι
ως πρωθυπουργός της ενιαίας κυβέρνησης. Συνεχίζει, για παράδειγμα, να
χρησιμοποιεί, ως δίαυλο προώθησης των αποφάσεών του στο εσωτερικό της χώρας,
το τριμελές «διευθυντήριό» του, που είχε εγκαταστήσει εκεί από τον Ιούλιο.
Μέσω αυτού, προχωρεί, αυτοβούλως, και στους διορισμούς στρατιωτικών,
κυβερνητικών και άλλων εκπροσώπων, που το κοινό χαρακτηριστικό τους είναι το
αντιΕΑΜικό ­ ενίοτε φανατικά δεδηλωμένο ­ παρελθόν.

Τα αρχειακά υλικά είναι αποκαλυπτικά. Στις 14 Σεπτεμβρίου, για παράδειγμα,
ειδοποιεί το «διευθυντήριο» να χρησιμοποιεί τον τότε Διευθυντή της Αστυνομίας
Πόλεων, Άγγελο Έβερτ, ως σύνδεσμο με το ΕΑΜ: «Κυβέρνησις θεωρεί ΕΒΕΡΤ πρόσωπον
κοινής εμπιστοσύνης». Την επομένη, προσθέτει: «Κυβέρνησις αναθέτει ΕΒΕΡΤ
ευθύνην λήψεως προληπτικών μέτρων προς τήρησιν της τάξεως». Η εμφανώς όμως και
προκατειλημμένα εχθρική προς το ΕΑΜ συμπεριφορά του «διευθυντηρίου» του,
αρχίζει να ανησυχεί τον Γ. Παπανδρέου, ιδιαίτερα μετά τη συμφωνία στην
Καζέρτα, όταν οι εκ μέρους των αριστερών υπουργών διαμαρτυρίες γίνονται
εντονότερες. Στις 30 Σεπτεμβρίου, τηλεγραφεί στον «Φίλο»: «Πληροφορούμαι
Άρατος… παρέχει εντύπωσιν αντιθέσεως προς ΕΑΜ… συνιστώ του λοιπού μεγίστην
προσοχήν». Σε τρεις ημέρες επανέρχεται, ζητώντας από το Κάιρο να ειδοποιήσουν
τον Βεντήρη: «Καταστή σαφές εις Άρατον ότι δεν είναι αρχηγός
αντικομμουνιστικού μετώπου… δεν έχει ακόμα προσαρμοσθή εις νέαν αποστολήν
του [διορισμός του ως στρατιωτικού Διοικητή Αθήνας] και προβαίνει εις
ενεργείας αι οποίαι μού προκαλούν δυσχερείας… πρέπει να με βοηθήση».

Το παρασκήνιο. Πίσω από την κυβέρνηση «Εθνικής Ενότητας» κρυβόταν ένα «διευθυντήριο» που είχε δημιουργήσει ο Γεώργιος Παπανδρέου. Στη φωτογραφία η πρώτη κυβέρνηση της απελευθέρωσης

Πραγματικά, ο διορισμός του συνταγματάρχη Σπηλιωτόπουλου (είναι ο Άρατος του
«διευθυντηρίου»;) ως στρατιωτικού Διοικητή προκάλεσε αγανάκτηση στο ευρύτερο
αντιστασιακό κοινό της πρωτεύουσας. «Εγώ τον εστήριζα», λέει ο Γ. Παπανδρέου
στο τηλεγράφημα που σημείωσα παραπάνω. Σε αυτόν ανήκει η επιλογή, που έγινε
ασμένως αποδεκτή (αν δεν επιβλήθηκε) από τους Άγγλους. Έτσι από το στρατηγείο
του, ο Σκόμπυ ειδοποιούσε στις 19 Σεπτεμβρίου τον Σπηλιωτόπουλο: «Διορίσθητε
στρ/κός διοικητής Αθηνών και Πειραιώς και περιοχής αυτών υπό Ελλην.
Κυβερνήσεως και ετέθητε υπό τας διαταγάς μου». Του απαγόρευε, επίσης, να έρθει
σε οποιαδήποτε επαφή με Γερμανούς, αν του πρότειναν να παραδοθούν και,
εκδηλώνοντας το μεγάλο ενδιαφέρον και την ιδιαίτερη φροντίδα του να
προστατεύσουν τους ταγματασφαλίτες, του υποδείκνυε: «Όταν οι Γερμανοί
αποχωρήσουν, ή παραδοθούν τα τάγματα ασφαλείας, θα λάβουν οδηγίας σας ή να
λιποτακτήσουν προς οικίας των ή να παραδοθούν εις υμάς». Ο Σαράφης, όταν ο
Παπανδρέου τού ανακοίνωνε τον διορισμό του Σπηλιωτόπουλου, απάντησε πολύ
εύστοχα: «Ο συνταγματάρχης Σπηλιωτόπουλος είναι δοσίλογος, ήταν ο πρώτος
αρχηγός χωροφυλακής επί Τσολάκογλου και επιπλέον δεν έχει το κύρος και την
επιβολή που χρειάζονταν». Στη θέση του, μάλιστα, εκείνη, έδειξε υπερβάλλοντα
ζήλο. Αλλά και στα χρόνια της κατοχής, την ίδια στάση τηρούσε και «είχε άμεσα
μπλεχτεί στη δημιουργία των ταγμάτων ασφαλείας».

Αυτές, ακριβώς, οι «περγαμηνές» προκαθόριζαν και τη συμπεριφορά που επέδειξε
στην αποστολή που του ανατέθηκε στην κρίσιμη εκείνη στιγμή. Και
δικαιολογημένα, θα μπορούσε ο καθένας να μιλήσει για ανειλικρίνεια του Γ.
Παπανδρέου, όταν, διαπιστώνοντας τις νέες και εξαιρετικά επιζήμιες για την
υπόθεση της εθνικής ενότητας υπερβάσεις του, αρκέστηκε να του απευθύνει τις
«νουθεσίες», που σημείωσα παραπάνω.

Ο σύνδεσμος. Ο Γεώργιος Παπανδρέου είχε στενή συνεργασία με τον αρχηγό της Αστυνομίας Άγγελο Έβερτ. Στις φωτοτυπίες καταγράφονται οι σχέσεις αυτές

Το λιγότερο, που θα περίμενε κανείς, θα ήταν να ζητηθεί η αντικατάστασή του.
Αντίθετα, εξακολούθησε να τον θεωρεί αντιπρόσωπό του. Σε αυτόν ανέθεσε να
αποτρέψει τους πολιτικούς αρχηγούς από την πρωτοβουλία τους για δημιουργία
«Κυβερνήσεως Σωτηρίας». Τον ίδιο εμπιστεύθηκε να δράσει και σε άλλες
περιπτώσεις. Δεν θέλησε να τον παραμερίσει, ούτε όταν ο Σπηλιωτόπουλος
συνέχισε την ίδια τακτική, προχωρώντας, παρά τις αντίθετες εντολές, σε επαφές
με τους Γερμανούς, διεγείροντας και τη συμπάθεια της βασιλικής Αυλής.

Δεν θα ήταν, επομένως, μακριά από τα πράγματα να υποτεθεί ότι γινόταν
ευπρόσδεκτη, από τις αντιΕΑΜικές δυνάμεις, η διαβεβαίωσή του:

«Τηρώ έναντι ΕΑΜ στάσιν δυσπιστίας. ΑΡΑΤΟΣ». Όπως και ότι ικανοποιούσαν οι
πληροφορίες του για συγκέντρωση παντός είδους όπλων («παρελήφθησαν» ή
αγοράστηκαν «εξ εράνων»), με τα οποία εξοπλίζονταν δυνάμεις χωροφυλακής και
αστυνομίας. Άλλωστε, και από άλλες πηγές αποκαλύπτεται ότι όπλα της Μέσης
Ανατολής μεταφέρονταν στην Αττική, μοιράζονταν σε εχθρικές προς ΕΑΜ ομάδες ή
αποκρύπτονταν για να χρησιμοποιηθούν εν ευθέτω χρόνω. Από την παραπάνω
καταγραφή των σπάνιων αυτών ντοκουμέντων, δικαιολογείται η άποψη που
διατύπωσα. Η αντίπαλη του ΕΑΜ παράταξη, και προσωπικά ο Γ. Παπανδρέου, φέρουν
την κύρια ­ εκείνη, τουλάχιστον, τη χρονική στιγμή ­ ευθύνη, που οι εξελίξεις
άρχισαν, σταδιακά, ν’ απομακρύνονται από τις κατευθύνσεις των συμφωνιών
Λιβάνου – Καζέρτας. Όταν, μάλιστα, είναι αναμφισβήτητο ότι η ΕΑΜική ηγεσία,
έδινε σαφείς και συγκεκριμένες εντολές, με Διαταγές του Γ.Σ. του ΕΛΑΣ στις
μονάδες του και τηλεγραφήματα της ΠΕΕΑ στις τοπικές επιτροπές, για την
εφαρμογή των συμφωνιών της Καζέρτας. Άλλωστε, και από τους αντιπάλους του ΕΑΜ
ομολογείται: «Ο ΕΛΑΣ δι’ ανωτέρου του αξιωματικού εζήτησεν να έλθη εις επαφήν
μετά του… ΕΔΕΣ Αθηνών… Η πολιτική διοίκησις του ΕΑΜ εζήτησεν κα ήλθεν εις
επαφήν… Προέτεινε την συνεργασίαν της οργανώσεώς μας διά την αντιμετώπισιν
της σημερινής πολυπλόκου καταστάσεως».

Ωστόσο, ακόμα και περιορίζοντας την παραπάνω εκτίμησή μου στο τελευταίο πριν
την απελευθέρωση δίμηνο, κάθε άλλο παρά ισχυρίζομαι πως είναι ανύπαρκτο ή
μικρό το μερίδιο της ευθύνης της ΕΑΜικής πλευράς».