ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Εκκλησία και Δημοκρατία

Η δημοκρατία είναι ανάγκη για όλους μας, δεν αποτελεί πολυτέλεια για
κανέναν. Δεν πρόκειται για κατιτί δευτερεύον, αλλά είναι πρωτεύον, πρωταρχικό
και ουσιώδες.

Η δημοκρατία είναι ψωμί, δεν είναι «παντεσπάνι»: πρόκειται για τον «επιούσιον
άρτον» κάθε ανθρώπου που δεν εννοεί να περπατά με τα τέσσερα άκρα του, αλλά
θέλει να βαδίζει όρθιος στα δύο του πόδια.

Δημοκρατία χρειάζεται όχι μόνον η Πολιτεία αλλά και η Εκκλησία εξίσου. Οι
πολίτες της χώρας μας δεν είναι πιστοί όλοι τους κι ανάμεσά μας υπάρχουν
ετερόδοξοι, αλλόθρησκοι, άθρησκοι. Οι πιστοί είναι πολίτες όλοι τους, όμως!
Γι’ αυτόν ακριβώς τον λόγο, η δημοκρατία αφορά τους πιστούς άμεσα.

Η απουσία της δημοκρατίας από την Εκκλησία συνιστά τη θεοκρατία. Αντί να
ισχύει το δίκαιο, στη θεοκρατία δικαιώνεται η ισχύς με τη φαρισαϊκή επίκληση
του ιερού. Θεοκρατία είναι η θρησκευτική εκδοχή της δικτατορίας του ιερατείου
όπως φαίνεται στις περιπτώσεις του ιρανικού ισλαμισμού και του ισραηλινού
εβραϊσμού των ημερών μας.

Στην Ορθοδοξία επιβάλλεται η δημοκρατία εξαιτίας της αρχής της συνοδικότητας.
Η Εκκλησία, σύμφωνα με την ορθόδοξη θεολογία, είναι επισκοποκεντρική. Ο
επίσκοπος είναι το κέντρο της ύπαρξής της όπως ο κυβερνήτης στο σκάφος που
προΐσταται, συντονίζει και προσωποποιεί την υπόστασή του. Ο επίσκοπος
αναδεικνύεται «ψήφω κλήρου και λαού», χειροτονείται από τρεις επισκόπους και
όχι από έναν, έστω κι αν αυτός είναι ανώτερός του, επιδοκιμάζεται από το
εκκλησίασμα με την αναφώνηση «άξιος», συμμετέχει στη σύνοδο των επισκόπων ως
απολύτως ισότιμος και συναποφασίζει με την προϊσταμένη αρχή που δεν είναι
ατομική ούτε μοναρχική, αλλά συλλογική και συνοδική πάντοτε.

Συνοδικότητα σημαίνει συλλογικότητα, δηλαδή δημοκρατία στην Εκκλησία. Καμιά
απόφαση της Εκκλησίας δεν λαμβάνεται ερήμην της συνόδου που αποτελείται από
τους επισκόπους. Ο αρχιεπίσκοπος ή ο πατριάρχης προεδρεύει στη σύνοδο,
καταρτίζει την ημερήσια διάταξη, τη συγκαλεί και διευθύνει τις εργασίες της,
εκτελεί τις αποφάσεις της και λογοδοτεί για όλα όσα πράττει ενώπιον της
συνόδου, η οποία άλλωστε τον εκλέγει και τον καθιστά στην προεδρία της.

Πώς συμβιβάζεται όμως η δημοκρατία στην Εκκλησία με την Ιεραρχία; Σε αυτό το
εύλογο ερώτημα χρειάζεται να δοθεί η διευκρίνιση ότι η Ιεραρχία είναι μέσο και
όχι σκοπός ούτε αυτοσκοπός της Εκκλησίας. Κεντρική ιδέα και θεμελιώδες βίωμα
της Εκκλησίας είναι η ενότητα. Η Ιεραρχία υπηρετεί την ενότητα. Η Εκκλησία
υπέρκειται της Ιεραρχίας, η οποία υπηρετεί την ενότητα που είναι ο υπέρτατος
σκοπός της Εκκλησίας και ο κατεξοχήν λόγος της ύπαρξής της. Η ενότητα στην
Εκκλησία είναι ο σκοπός και η Ιεραρχία αποτελεί το μέσον.

Δημοκρατία μέσα στην Εκκλησία είναι και λέγεται η σύνοδος που αναιρεί τον
αυταρχισμό της «αρχής ενός ανδρός», καταργεί την αυθαιρεσία του «πρώτου τη
τάξει» και υπενθυμίζει θεμελιώδεις εκκλησιολογικές αρχές της Ορθοδοξίας όπως
είναι ο «πρώτος μεταξύ ίσων» (primus inter pares) και η «ενότης εν τη
ποικιλία». Ο Οικουμενικός Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως διαφέρει ριζικά από
τον Πάπα Ρώμης εξαιτίας της συνοδικότητας και της συλλογικότητας. Άλλωστε δεν
είναι τυχαίο και παραμένει οπωσδήποτε σημαδιακό και σημαντικό ότι ιδίως ο
σημερινός Οικουμενικός Πατριάρχης Βαρθολομαίος είναι εκείνος ο οποίος
ενδυνάμωσε τον συνοδικό θεσμό πανορθοδόξως σπεύδοντας να συγκαλεί τη λεγομένη
«Μείζονα και Υπερτελή Σύνοδο» των δεκαπέντε προκαθημένων των ορθοδόξων
Εκκλησιών για τη δίκαιη επίλυση ενός επείγοντος προβλήματος ενότητας κάθε
χειμαζομένης Αυτοκέφαλης Εκκλησίας με πλήρη διαφάνεια. Ο Πατριάρχης
Βαρθολομαίος πήρε την πρωτοβουλία να συγκαλεί σε τακτά χρονικά διαστήματα τη
λεγομένη «Σύναξη των Ιεραρχών των Επαρχιών του Θρόνου» που αποτελείται από
τους επαρχιούχους επισκόπους ανά την υφήλιο ως συνοδικό όργανο διαβουλεύσεων.

Η ενίσχυση της συνοδικότητας σημαίνει ενδυνάμωση της συλλογικότητας, δηλαδή
εμπειρία δημοκρατίας μέσα στην Εκκλησία. Τιμά ιδιαιτέρως τον Οικουμενικό
Πατριάρχη Βαρθολομαίο ότι δίνει αυτός πρώτος το καλό παράδειγμα σε άλλους
προκαθημένους ορθοδόξων Εκκλησιών να εμπιστεύονται τη συνοδικότητα, να
ενθαρρύνουν τη συλλογικότητα και να προωθούν τη δημοκρατικότητα μέσα στην
Εκκλησία. Εναπόκειται πλέον στους Επισκόπους να αναλάβουν τις ευθύνες τους, να
διατυπώνουν τη γνώμη τους μέσα στη σύνοδο και από βουβοί κομπάρσοι ή πρόθυμοι
χειροκροτητές αρχιεπισκοπικών ομιλιών να προαχθούν σε πρωταγωνιστές των
συνοδικών δρωμένων.

Ο Μάριος Μπέγζος είναι αναπληρωτής καθηγητής Συγκριτικής Φιλοσοφίας της
Θρησκείας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών.