Η συνείδηση της Ευρώπης

Οι οικονομικές και κοινωνικές εξελίξεις, ιδιαίτερα της τελευταίας δεκαετίας,
στα κράτη – μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης έχουν σημαντικά επηρεασθεί από τις
αντιπληθωριστικές και ανεργιοφόρες πολιτικές προσαρμογής στα κριτήρια της
Συνθήκης του Μάαστριχτ. Όμως η αύξηση της ανεργίας αποτελεί τον πρώτο
παράγοντα αποδυνάμωσης της χρηματο-οικονομικής κατάστασης της κοινωνικής
ασφάλισης και γενικότερα του κράτους πρόνοιας στην Ευρωπαϊκή Ένωση.

Η κεντρική αυτή εξέλιξη των τελευταίων δύο δεκαετιών, που συμπυκνώνεται στον
τίτλο του Μ. Albert «Καπιταλισμός εναντίον καπιταλισμού», ανέδειξε ταυτόχρονα
τους προβληματισμούς μετάβασης από τον δυτικοευρωπαϊκό τύπο στον αγγλοσαξονικό
τύπο καπιταλισμού ή και της σύνθεσής τους.

Η αντίληψη της μετάβασης αποτελεί νεοφιλελεύθερη πρόταση οικονομικής και
κοινωνικής πολιτικής, με ουσιαστικά συστατικά στοιχεία την κατάργηση των
ρυθμίσεων στην αγορά και την εγκαθίδρυση συνθηκών απελευθέρωσης των αγορών
κεφαλαίου, εργασίας και προϊόντων.

Παράλληλα, συρρικνώνεται το εύρος του κράτους πρόνοιας και η συλλογική ευθύνη
μετεξελίσσεται σε ατομική ευθύνη εξασφάλισης των παροχών κοινωνικής
προστασίας.

Η αντίληψη της σύνθεσης του δυτικοευρωπαϊκού και αγλλοσαξονικού μοντέλου
αποτελεί τη φιλελεύθερη πρόταση οικονομικής και κοινωνικής πολιτικής, με
ουσιαστικά συστατικά στοιχεία την παράλληλη ρύθμιση και απελευθέρωση των
αγορών, σε συνδυασμό με την περιορισμένη διατήρηση του κράτους πρόνοιας και
τον έλεγχο των κοινωνικών δαπανών.

Οι αντιλήψεις αυτές που καλλιεργούνται από τα χριστιανοδημοκρατικά και
σοσιαλδημοκρατικά κόμματα συνοδεύονται και από την αλλαγή των συμβολισμών, άρα
και του περιεχομένου της οικονομικής και κοινωνικής συνείδησης στους λαούς της
Ευρώπης.

Έτσι, κατά τη διάρκεια, ιδιαίτερα των δύο τελευταίων δεκαετιών, οι
«συμβολισμοί» της ρύθμισης της διαπραγμάτευσης του κράτους πρόνοιας, της
κοινωνικής αλληλεγγύης, της πλήρους απασχόλησης, της υγείας για όλους…
κ.λπ., αποπειράται να μετεξελιχθούν στους «συμβολισμούς» της ατομικής ευθύνης,
της ατομικής σύμβασης, της ιδιωτικής ασφάλισης, της υγείας για τον πολίτη, της
απασχολησιμότητας, της προσωρινής απασχόλησης, της μερικής απασχόλησης, της
ευελιξίας… κ.λπ.

Η επιχειρηματολογία που διατυπώνεται για την προώθηση αυτών των αλλαγών
αναφέρεται κυρίως στην αναγκαιότητα βελτίωσης της ανταγωνιστικότητας της
ευρωπαϊκής οικονομίας, έστω και αν αυτή θα επιτευχθεί με τη μείωση του κόστους
εργασίας, την ευελιξία, τη συρρίκνωση του κράτους πρόνοιας και την απορρύθμιση
των εργασιακών σχέσεων.

Όμως, μια τέτοια στρατηγική επιδεινώνει τις αντιθέσεις, προωθεί την
επικυριαρχία του οικονομικού στο κοινωνικό στοιχείο της αναπαραγωγής,
υπονομεύει την εργασιακή και κοινωνική θέση των εργαζομένων και τέλος
διαβρώνει το περιεχόμενο των συμβολισμών και της συνείδησης που έχει
αναπτυχθεί καθ’ όλον τον αιώνα στους λαούς της Ευρώπης και η οποία
συμπυκνώνεται στο κράτος πρόνοιας και στο ευρωπαϊκό κοινωνικό μοντέλο.

Οι παρατηρήσεις αυτές ενισχύουν τον προβληματισμό ότι η απάντηση στην πρόκληση
της ανταγωνιστικότητας και της εξυγίανσης των οικονομικών της κοινωνικής
ασφάλισης και του κράτους πρόνοιας, δεν είναι η μείωση του κόστους εργασίας
και η απορρύθμιση του συστήματος κοινωνικής προστασίας, αλλά είναι η αύξηση
της παραγωγικότητας, της απασχόλησης, καθώς και η βελτίωση των ποιοτικών
διαστάσεων της παραγωγικής διαδικασίας.

Παράλληλα, όπως έχει αποδειχθεί (Μ. Lourdelle, 1999), η ύπαρξη του ευρωπαϊκού
κοινωνικού μοντέλου διατηρεί ένα επίπεδο κοινωνικής συνοχής στην Ευρωπαϊκή
Ένωση, αφού χωρίς τη σημερινή κατάσταση των συστημάτων κοινωνικής προστασίας
49% των νοικοκυριών, δηλ. 150 εκατ. άτομα θα ζούσαν κάτω από το όριο της
φτώχειας, ενώ με τη λειτουργία τους 100 εκατ. άτομα στην Ευρωπαϊκή Ένωση έχουν
ξεπεράσει το όριο φτώχειας, στο οποίο βρίσκεται πάνω από το 20% του πληθυσμού
της Ευρωπαϊκής Ένωσης (Ελλάδα 22% του πληθυσμού, Eurostat, 2000).

Παράλληλα, σύμφωνα με έρευνα του Ευρωβαρόμετρου, το 95% των ερωτηθέντων στα
κράτη – μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης είναι υπέρ της παραπέρα ανάπτυξης του
κράτους πρόνοιας και κατά της συρρίκνωσής του.

Κατά συνέπεια, είναι φανερό με τον πιο σαφή τρόπο ότι στα κράτη – μέλη της
Ευρωπαϊκής Ένωσης δεν υπάρχουν περιθώρια περιορισμού των υποχρεώσεων του
κράτους πρόνοιας προς τους ασφαλισμένους και συνταξιούχους.

Ηπαρατήρηση αυτή σημαίνει ότι η απάντηση στη μεταρρύθμιση του κράτους πρόνοιας
στην Ευρωπαϊκή Ένωση δεν είναι η υποβάθμισή του και σε κοινωνικό επίπεδο η
διάβρωση της ευρωπαϊκής συνείδησης, με ό,τι αυτό συνεπάγεται για τις
οικονομικές και κοινωνικές συνθήκες που θα κληθούν να ζήσουν οι λαοί της
Ευρωπαϊκής Ένωσης, αλλά είναι η ουσιαστική μείωση της ανεργίας, η διεύρυνση
του αριθμού των ασφαλισμένων, η διαμόρφωση μιας μακράς πνοής δημογραφικής
πολιτικής και η αύξηση των κοινωνικών δαπανών.

Ο Σάββας Γ. Ρομπόλης είναι καθηγητής Παντείου Πανεπιστημίου επιστ. δ/ντή ΙΝΕ/ΓΣΕΕ-ΑΔΕΔΥ