ΔΡΟΜΟΙ

Ζούμε…

… σε μια εποχή χωρίς πάθος, είχε γράψει ο φιλόσοφος Σόρεν Κίρκεγκορ. Γι’
αυτό ακριβώς η φωνή του φτάνει ακόμη στ’ αυτιά μας. «Είναι αθλιότητα μια
μεγαλοφυΐα να ζει σε μια επαρχιακή πόλη», είχε πει κάποτε ο Κίρκεγκορ στον
βασιλιά της Δανίας. Χρειάστηκε θράσος, με δεδομένη την ταυτότητα του ακροατή
του και το γεγονός ότι η πόλη στην οποία αναφερόταν ήταν η πρωτεύουσα της
χώρας. Όμως, ο Χριστιανός Η’ δεν ήταν ιδιαίτερα έξυπνος για να διακρίνει την
προσβολή πίσω από τα πυκνά πέπλα της ειρωνείας. Άλλωστε, γράφει ο φιλόσοφος
στο ημερολόγιό του, το είπα ευγενικά: «Η μοναδική δυστυχία της Μεγαλειότητάς
σας είναι πως η σοφία σας και η σύνεσή σας παραείναι μεγάλες για να χωρέσουν
σε μια χώρα τόσο μικρή». Εξήγηση που «σκοτώνει» πολύ πιο ανελέητα από εκείνο
που θέλησε να εξηγήσει.

Ο Κίρκεγκορ…

… έχει πει και άλλα. Όπως αυτό: «Μια επαναστατική εποχή είναι εποχή δράσης.
Η δική μας είναι εποχή διαφήμισης και δημοσιότητας. Τίποτα ποτέ δεν συμβαίνει
και ωστόσο υπάρχει άμεση δημοσιότητα παντού». Ή αυτό: «Για να κατεβούν όλα στο
ίδιο επίπεδο, χρειάζεται ένα φάντασμα, μια τερατώδης αφαίρεση, ένα περιεκτικό
κάτι που δεν είναι τίποτα, μια οφθαλμαπάτη. Και αυτό το φάντασμα είναι το
“κοινό”». Το σατιρικό περιοδικό «Κουρσάρος» του είχε κάνει τη ζωή δύσκολη, με
περιπαικτικές αναφορές στο κακοσκαρωμένο κορμί του και την ασθενική κράση του
­ τόσο, που ο φιλόσοφος έπαψε πια να κάνει περιπάτους στους δρόμους της
Κοπεγχάγης, για να αποφύγει τις κοροϊδίες. Έπεσε δηλαδή θύμα μιας μάλλον
σύγχρονης κατάστασης, στην οποία, κυνηγημένος και πληγωμένος από τα μέσα
ενημέρωσης, νιώθει κανείς ανήμπορος να προστατέψει τον εαυτό του.

Η εμπειρία του…

… από τον «Κουρσάρο», που άφησε τον Κίρκεγκορ απομονωμένο και εκτεθειμένο
στην κοινή χλεύη, τον υποχρέωσε να αναλύσει τους μηχανισμούς της ισοπέδωσης
που παράγουν το «κοινό». Γράφει γι’ αυτό στο βιβλίο του «Η σύγχρονη εποχή» και
ίσως εκεί να βρίσκεται μια εξήγηση και για τη σημερινή κατάντια της πολιτικής
ηγεσίας που, μολονότι έχει φτάσει στο ναδίρ ενός τιποτένιου οπορτουνισμού,
εξακολουθεί να έχει επιτυχία. «Το κοινό είναι μια έννοια που δεν θα μπορούσε
να είχε υπάρξει στην αρχαιότητα. Μόνο όταν η αίσθηση του κοινωνικού δεσμού δεν
είναι πια αρκετά ισχυρή για να δώσει ζωή σε συγκεκριμένες πραγματικότητες,
μόνο τότε μπορούν τα μέσα ενημέρωσης να δημιουργούν αυτή την αφαίρεση, το
“κοινό”, το οποίο αποτελείται από εξωπραγματικά άτομα που ποτέ δεν μπόρεσαν
και ποτέ δεν θα μπορέσουν να ενωθούν σε μια πραγματική κατάσταση ή οργάνωση ­
και ωστόσο κάτι τα κρατάει μαζί».

Η αντίθεσή του…

… στις απρόσωπες δυνάμεις της δημοσιότητας, του Τύπου και του κοινού πήγαινε
βέβαια κόντρα στο υλιστικό ρεύμα της εποχής. Όπως και η παρόμοια απόπειρα του
υπαρξισμού του Σαρτρ, εκατό χρόνια αργότερα. Η αποτυχία της έβαλε το τελευταίο
καρφί στο φέρετρο του Κίρκεγκορ. Όλα αυτά με αφορμή μια πρόσφατη επίσκεψη του
Δανού συγγραφέα Γκρόνταλ στο κοιμητήρι όπου αναπαύθηκε ο Κίρκεγκορ, 42 ετών,
στην Κοπεγχάγη. Γράφει γι’ αυτήν την επίσκεψη το περιοδικό «New Statesman».
Γιατί; Επειδή, καμιά φορά, οι νεκροί έχουν να πουν περισσότερα από τους
ζωντανούς. Όπου υπάρχει θάνατος, υπάρχει ελπίδα, όπως θα έλεγε και ο δάσκαλος
της ειρωνείας.