ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Στο μέσον της αναθεώρησης

Σιγά – σιγά (κουτσά – στραβά, θα ‘λεγαν αρκετοί καλοθελητές) η συνταγματική
αναθεώρηση πορεύεται τον ανηφορικό δρόμο της. Καθώς πλησιάζουμε στο σημείο που
θα αρχίσει να διαμορφώνεται η τελική μορφή των διατάξεων, δεν θα ήταν ίσως
άχρηστο να δούμε πού βρισκόμαστε.

Δεν έχει ίσως τονισθεί αρκετά, αλλά η παρούσα αναθεώρηση υπόκειται σε μια
πρωτοφανή, για τα ελληνικά τουλάχιστον δεδομένα, δημόσια κριτική δοκιμασία,
από την πολιτική τάξη και από την επιστήμη, κάτι που αποτελεί ήδη ένα μεγάλο
κέρδος για τη δημοκρατία μας (άλλο βέβαια σε τι βαθμό θα εισακουσθούν όσοι
εκφράζονται). Μέσα από την πολυσπερμία, καμιά φορά και τον ορυμαγδό, των
απόψεων, διαφαίνονται καθαρά δύο αντίμαχες πολιτικές, με την ευρεία έννοια,
αντιμετωπίσεως του μέχρι στιγμής αναθεωρητικού εγχειρήματος: η συντριπτικά
κρατούσα επιστημονική κρίση ότι πρόκειται για μια άτολμη, άνευρη και
ψευδοσυναινετική διαδικασία και η πεισματική, λόγω συχνότητας και
προσωποποίησης, αλλά και εμπεριστατωμένη θέση των βασικών διεκπεραιωτών της
ότι συνιστά βαθιά τομή του πολιτικού μας συστήματος. Έχουμε μάλιστα την τύχη
οι εκατέρωθεν επιχειρηματολογίες να συμπυκνώνονται σε δύο εντελώς διαφορετικής
υφής και ύφους αλλά αλληλοσυμπληρωματικά πονήματα, που ξεπερνούν κατά πολύ το
πεδίο του συνταγματικού δικαίου. Πρόκειται για το «Σχέδιο της αναθεώρησης του
Συντάγματος» του Ευάγγελου Βενιζέλου και το «Δημοκρατία και Σύνταγμα στην
εποχή της παγκοσμιοποίησης» του Γιώργου Σωτηρέλη.

Πιστεύω, όχι για να υπεκφύγω αλλά ακριβώς για να πάρω θέση, ότι η αλήθεια ­
δηλαδή, εδώ, η κατά τεκμήριο πιο νηφάλια κρίση για την αναθεώρηση ­ βρίσκεται
κάπου στη μέση. Στο πραγματικά συναρπαστικό βιβλίο του Σωτηρέλη, ιδίως γιατί
θέτει όλα τα ανοικτά προβλήματα με τρόπο που μας ξαναθυμίζει πόσο ενδιαφέρουσα
θα μπορούσε να είναι η ίδια η πολιτική, περιέχεται μια βαθιά πειστική και
βαθιά ευαίσθητη, κατά τη γνώμη μου, ανάλυση ­ που είναι συγχρόνως και
κατηγορητήριο ­ της έκπτωσης της πολιτικής και της ατολμίας του συνταγματισμού
στην εποχή μας. Η διαπίστωση ότι η υπό εξέλιξη αναθεώρηση δεν καλύπτει ούτε
κατ’ ελάχιστον αυτό το έλλειμμα δεν μπορεί νομίζω να βρει αντίθετο κανέναν
σκεπτόμενο άνθρωπο. Η κρίση όμως, ότι στερείται πλήρως συμβολισμού, πολιτικού
στίγματος και εντέλει, όπως υπονοείται, χρησιμότητας, αμβλύνεται σε μεγάλο
βαθμό από την αντιπαράθεση με τη συνολική εποπτεία του εγχειρήματος, όπως
προβάλλει στην έκδοση εργασίας του Βενιζέλου.

Αντί γενικοτήτων παραθέτω τις ακόλουθες υπό συζήτηση μεταβολές στο
συνταγματικό κείμενο που θεωρώ ότι καταρχήν διαθέτουν ιδιαίτερο θεσμικό και
πολιτικός βάρος: ενδυνάμωση ουσιαστικής ισότητας των φύλων, απόλυτη απαγόρευση
ατομικών διοικητικών μέτρων, πρόσβαση στην πληροφόρηση, δικαιώματα μεταναστών,
προστασία από γενετικές και βιοϊατρικές παρεμβάσεις, απαγόρευση υπέρβασης
ανωτάτου ορίου προφυλάκισης, κατάργηση θανατικής ποινής, υποχρέωση απάντησης
εκ μέρους της διοίκησης, κατοχύρωση ανεξάρτητων διοικητικών αρχών, προσθήκη
αρχής του κοινωνικού κράτους και τριτενέργεια των δικαιωμάτων υπέρ των
πολιτών.

Φυσικά, δικαιούται να κατακρίνει κανείς την πιθανότατη απώλεια της λιτότητας
του συνταγματικού κειμένου. Φυσικά μπορεί ­ και πρέπει ­ να συνυπολογίσει
ελλείψεις (όπως τη ρύθμιση σχέσεων Κράτους – Εκκλησίας, την εκ βάθρων
ανασυγκρότηση των σχέσεων των λειτουργιών αλλά και την ασυλία των βουλευτών
και τη διαιώνιση των άσχετων διατάξεων), ατολμίες (ως προς τα κωλύματα
εκλογιμότητας, την οικονομική ανεξαρτησία των βουλευτών, την αναβάθμιση του
κοινοβουλευτικού έργου, το εκλογικό σύστημα) και ανεπιτυχείς νομοτεχνικά
προτάσεις (οικιστικό κεκτημένο, οι περισσότερες διατάξεις για τη δικαιοσύνη, η
ρύθμιση των σχέσεων με την Ευρωπαϊκή Ένωση).

Η συνολική κρίση δεν μπορεί όμως να υποβαθμίσει μέχρις εξαφανίσεως τις
κατακτήσεις του κράτους δικαίου, όσο κι αν πολλές από αυτές θα μπορούσαν να
επέλθουν σε επίπεδο κοινού νόμου. Η καλοδεχούμενη κριτική των επιμέρους
ρυθμίσεων, πόσο μάλλον όταν μπορούν ακόμα να βελτιωθούν, δεν πρέπει να
παραβλέπει τις δυνατότητες και τα εργαλεία του αναθεωρητικού εγχειρήματος ­
που δεν είναι άλλα από γενικές και κατά το δυνατόν μακράς πνοής προβλέψεις-
πλαίσια. Βέβαια, η ευθύνη αριστερών κυβερνήσεων να προωθήσουν με πολιτικά μέσα
τον «εναλλακτικό ριζοσπαστισμό», κατά την ωραία έκφραση του Σωτηρέλη, είναι
ακόμα μεγαλύτερη από τη στιγμή που αναδεικνύονται οι δυσκολίες προώθησής του
σε συνταγματικό επίπεδο. Το αναγκαίο ξύπνημα της κοινωνικότητας όλων μας
προϋποθέτει αλλά κάθε άλλο παρά εξαντλείται στο Σύνταγμα.

Ο δικηγόρος Κώστας Β. Μποτόπουλος είναι διδάκτωρ του Συνταγματικού Δικαίου.