ΚΕΝΕΘ ΑΡΟΟΥ Υπεραισιόδοξα τα Χρηματιστήρια

Ακόμη περιμένουμε τη νέα οικονομία. Η μάχη για την απελευθέρωση των αγορών
και του παγκόσμιου εμπορίου έχει κερδηθεί, ενώ το ευρώ προσκρούει στην
ιδιοσυγκρασία της ίδιας της ευρωπαϊκής οικονομίας. Όσο για το αμερικανικό
χρηματιστήριο, μάλλον παρακολουθούμε το τέλος των χρόνων της ευφορίας.

Ο Αμερικανός νομπελίστας Κένεθ Άροου, ένας από τους σημαντικότερους
θεωρητικούς της Οικονομίας, λίγες ώρες μετά την ομιλία του που έδωσε στην
Αθήνα προσκεκλημένος του Ιδρύματος Ανδρέα Παπανδρέου, ξεδίπλωσε για «ΤΑ ΝΕΑ»
τις σκέψεις του για μερικά από τα σημαντικότερα ζητήματα της τρέχουσας
επικαιρότητας στην παγκόσμια οικονομία.

Πρώτο ζήτημα η θεωρία περί νέας οικονομίας, πάνω στην οποία γράφτηκαν και
γράφονται χιλιάδες σελίδες καθημερινά. Οι Ηνωμένες Πολιτείες τα τελευταία οκτώ
χρόνια παρουσιάζουν σπάνια οικονομικά χαρακτηριστικά ­ταχείς ρυθμούς
οικονομικής ανάπτυξης, συνεχή αύξηση της παραγωγικότητας, απουσία
πληθωριστικών πιέσεων και νέα χαμηλότερα επίπεδα ανεργίας. Οι εξελίξεις αυτές
έκαναν ορισμένους θεωρητικούς να μιλήσουν για την εισβολή της πληροφορικής
στην παραγωγική διαδικασία που έρχεται να αλλάξει τα πάντα και για πάντα.

Η πληροφορική

Μήπως, κ. Άροου, μιλάμε για το τέλος της οικονομικής ιστορίας;

«Όχι», απαντά κοφτά ο Αμερικανός νομπελίστας. «Η πληροφορική δεν είναι τόσο
σημαντική επανάσταση, όπως για παράδειγμα παλιότερα ο ηλεκτρισμός όπου
μεταμόρφωσε τη βιομηχανία. Στο παρελθόν διανύσαμε εξαιρετικά μεγάλες περιόδους
χαμηλής αύξησης της παραγωγικότητας, όπως τα χρόνια που ακολούθησαν το 1973. Η
πληροφορική πράγματι αυξάνει την παραγωγικότητα σε δύο κλάδους, στην ίδια τη
βιομηχανία πληροφορικής και στις χρηματοπιστωτικές υπηρεσίες. Αν εξετάσουμε,
ωστόσο, τα στοιχεία που αφορούν στο σύνολο της αμερικανικής οικονομίας θα
διαπιστώσουμε ότι δεν πρόκειται για επανάσταση. Υποπτεύομαι ότι η πληροφορική
έχει τρομακτικές δυνατότητες και είναι μια επανάσταση. Απλά, ακόμη δεν την
έχουμε δει».

Το χρηματιστήριο

Και τι συμβαίνει με το χρηματιστήριο, όπου η κούρσα των τιμών των τελευταίων
δύο χρόνων συνδέεται με τη θεωρία περί νέας οικονομίας;

«Ίσως παρακολουθούμε το τέλος αυτής της ιστορίας. Ήδη οι τιμές των
αμερικανικών μετοχών βρίσκονται περίπου 10% χαμηλότερα από τα ιστορικά υψηλά
τους επίπεδα και σταμάτησαν να κινούνται ανοδικά. Υπάρχει ένα στοιχείο
παραλογισμού στη χρηματιστηριακή αγορά. Απλά το χρηματιστήριο είναι
υπεραισιόδοξο όσον αφορά την ταχύτητα μεταμόρφωσης της οικονομίας».

Παρ’ όλα αυτά ο Άροου αναγνωρίζει ότι τα παραδοσιακά θεμελιώδη χρηματιστηριακά
μεγέθη των εταιρειών του τεχνολογικού κλάδου, όπως ο λόγος τιμής προς κέρδη,
είναι αρνητικά αφού οι επενδύσεις τους εμφανίζονται ως δαπάνες. «Στην
πραγματικότητα πρόκειται για επενδύσεις. Θα δούμε αν θα αποδώσουν».

Φτώχεια και ελεύθερες αγορές

Οι διαδηλωτές στο Σιάτλ και την Πράγα έδειξαν ως υπεύθυνους για την άνιση
κατανομή του πλούτου μεταξύ χωρών του πλανήτη την παγκοσμιοποίηση, την
απελευθέρωση των αγορών και του παγκόσμιου εμπορίου.

«Πράγματι, υπάρχει μεγάλη ανισοκατανομή του εισοδήματος μεταξύ διαφορετικών
χωρών του κόσμου», τονίζει ο κ. Άροου. «Ωστόσο, χώρες όπως η Κίνα και η Ινδία,
που αντιπροσωπεύουν το ένα τρίτο του παγκόσμιου πληθυσμού, εμφανίζουν ρυθμούς
οικονομικής ανάπτυξης πολύ υψηλότερους από αυτούς των ανεπτυγμένων οικονομιών.
Το κατά κεφαλήν εισόδημα στη Νότια Κορέα ήταν το 1950 ανάλογο με το σημερινό
στη Γκάνα. Στην περιοχή της Αφρικής κάτω από τη Σαχάρα υπάρχουν χώρες όπου
είναι φτωχότερες σε σχέση με το 1950. Οι ελεύθερες αγορές, όμως, για να
λειτουργήσουν χρειάζονται κατ’ αρχήν ειρήνη. Όταν η τοπική οικονομία
καταστρέφεται κάθε τόσο από επαναστάσεις, εμφυλίους πολέμους και δικτάτορες
και όταν το εργατικό δυναμικό μειώνεται από επιδημίες, η οικονομία δεν μπορεί
να λειτουργήσει. Από την άλλη, αυτές οι χώρες είναι λιγότερο εκτεθειμένες στο
παγκόσμιο εμπόριο διότι ουσιαστικά δεν έχουν σχεδόν τίποτε να εξάγουν.
Υπάρχουν βέβαια τα διαμάντια και το πετρέλαιο, αλλά δεν μπορείς να κτίσεις μια
οικονομία πάνω σε αυτούς τους πόρους».

Τελείωσε ο προστατευτισμός

Τα τελευταία χρόνια ακούγονται φωνές που υποστηρίζουν τον προστατευτισμό των
οικονομιών από την απελευθέρωση του παγκόσμιου εμπορίου. Και αυτές κυρίως
προέρχονται από πολιτικούς και εργατικά σωματεία του ανεπτυγμένου δυτικού
κόσμου.

«Η μάχη της απελευθέρωσης των αγορών έχει ουσιαστικά κερδηθεί. Ακόμη και τα
ίδια τα σωματεία δεν νομίζω ότι προσδοκούν ότι θα επιστρέψουμε στον
προστατευτισμό. Οι αγορές έχουν ουσιαστικά απελευθερωθεί, αν εξαιρέσουμε την
προστασία της γεωργίας στις Ηνωμένες Πολιτείες και την Ευρωπαϊκή Ένωση».

Οι πληγές του ευρώ

Στη γέννηση του κοινού ευρωπαϊκού νομίσματος διάφοροι οικονομολόγοι, κυρίως
Αμερικανοί, τόνισαν ότι η ιδιοσυγκρασία της ευρωπαϊκής οικονομίας ­αδυναμία
κινητικότητας των εργαζομένων, οικονομίες με διαφορετικές ανάγκες- θα
καταδικάσει σε αποτυχία τη νομισματική ενοποίηση. Ο κ. Άροου συμμερίζεται αυτή
την κριτική αλλά αυτό που του προκάλεσε τη μεγαλύτερη έκπληξη είναι ότι κανείς
δεν μπόρεσε να προβλέψει αυτό που τελικά συνέβη με το ευρώ- από την ημέρα της
γέννησής του κινείται με μικρά διαλείμματα μόνο προς μία κατεύθυνση: προς τα
κάτω. Υπό προϋποθέσεις πιστεύει ότι η ένταξη μια μικρής οικονομίας όπως η
ελληνική σε ένα νομισματικό μπλοκ μπορεί να λειτουργήσει θετικά. Αλλά
ταυτόχρονα αντιστρέφει τη θέση του τονίζοντας ότι για μια χώρα με ισχυρή
κυβέρνηση που διευθύνει σωστά την οικονομία το σύστημα της κυμαινόμενης
ισοτιμίας του νομίσματός της είναι προτιμότερο. Το τελευταίο σχόλιο του
Αμερικανού νομπελίστα αφορούσε στην ­μεγαλύτερη για πολλούς- απειλή του
πλανήτη, το φαινόμενο του θερμοκηπίου. Τονίζει ότι πρέπει άμεσα να υπάρξει η
πολιτική βούληση σε παγκόσμιο επίπεδο για την αντιμετώπισή του. «Όταν θα
υπάρξει αυτή, τότε θα μιλήσουμε και για τα κατάλληλα μέτρα».

Ποιος είναι ο Κένεθ Άροου

Ένας από τους διασημότερους θεωρητικούς της Οικονομίας, ο Κένεθ Τζόζεφ Άροου,
γεννήθηκε το 1921 στη Νέα Υόρκη. Το 1951 έλαβε το διδακτορικό του δίπλωμα από
το Πανεπιστήμιο Κολούμπια και από το 1948 έως το ’49 δίδαξε στο Πανεπιστήμιο
του Σικάγου. Στη συνέχεια μέχρι και το 1968 δίδαξε στο Πανεπιστήμιο Στάνφορντ.
Από το 1968 έως το 1979 ήταν καθηγητής Οικονομικών στο Χάρβαρντ. Το 1979
επέστρεψε στο Στάνφορντ όπου διδάσκει μέχρι σήμερα.

Ο φιλελεύθερος ­ προοδευτικός με την αμερικανική έννοια του όρου (liberal) ­
Αμερικανός οικονομολόγος, το 1972 μοιράστηκε με τον συμπατριώτη του
οικονομολόγο Τζον Χικς το βραβείο Νόμπελ Οικονομικών για την πρωτοποριακή
συνεισφορά του στη γενική θεωρία οικονομικής ισορροπίας και ευημερίας (general
economic equilibrium theory and welfare theory). Η εντυπωσιακότερη θεωρία του
είναι το «θεώρημα της απιθανότητας» (Arrow’s impossibility theorem) σύμφωνα με
το οποίο, κάτω από συγκεκριμένες προϋποθέσεις λογικότητας και ισότητας, είναι
απίθανο να υπάρξουν εγγυήσεις ότι ένα σύνολο κοινωνικών προτιμήσεων και
επιλογών θα ανταποκρίνεται στο σύνολο των ατομικών προτιμήσεων και επιλογών.
Με άλλα λόγια η διαδικασία αυτή υποδηλώνει την ύπαρξη «δικτατόρων», δηλαδή την
κυριαρχία των επιλογών ενός ατόμου πάνω στις επιλογές όλων των άλλων. Τα
διασημότερα έργα του είναι το Social Choice and Individual Values (1951), το
Essays on the Theory of Risk Bearing (1971) και το The Limits of Organisation
(1974)