Παιχνίδια της μνήμης: τεχνάσματα για την εξουδετέρωσή τους

Φθάνουμε στο σπίτι και αντιλαμβανόμαστε ότι έχουμε ξεχάσει τα κλειδιά μας
κάπου, αλλά δεν θυμόμαστε πού. Μπαίνουμε στο γραφείο κι ακόμη δεν μπορούμε να
θυμηθούμε το όνομα του νέου συναδέλφου. Μερικές φορές νομίζουμε ότι το μυαλό
μας… έχει πάει διακοπές… Τα παραδείγματα μοιάζουν απλά, αλλά δεν είναι,
αφού η μνήμη μάς παίζει περίεργα παιχνίδια κι ένα μεγάλο κομμάτι του μυστηρίου
που δημιουργούν οι συνδέσεις των νευρώνων στον εγκέφαλο παραμένει άλυτο, ακόμη
και για τους επιστήμονες. Από τον Σιμωνίδη, που πρώτος δίδαξε την «τέχνη της
μνήμης», χρησιμοποιώντας τη νοητή εικόνα ενός διαδρόμου με κολόνες για να
θυμάται όλες τις ενότητες των λόγων του, μέχρι τον Αριστοτέλη που πίστευε ότι
η δημιουργία μιας νοητής εικόνας μνήμης βοηθάει στη βελτίωση της ανθρώπινης
αντίληψης, οι επιστήμονες σήμερα βρίσκουν όλο και περισσότερες εξηγήσεις για
τον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί η μνήμη.

Συμφωνούν, ωστόσο, με τους πρωτοπόρους στο εξής: υπάρχουν πολλοί τρόποι για να
βελτιώσει κανείς την μνήμη, αλλά και την αντίληψή του.

Τι είναι η παροδική αμνησία

Όταν είμαστε κουρασμένοι ή συναισθηματικά φορτισμένοι ξεχνάμε εύκολα. Οι ίδιοι
οι επιστήμονες παραδέχονται την ύπαρξη παροδικής αμνησίας κατά τη διάρκεια
περιόδων σωματικού και συναισθηματικού στρες, όπως και κατά τη διάρκεια της
σεξουαλικής επαφής. Αυτού του είδους η αμνησία ονομάζεται TGA (Transient
Global Amnesia) από τα αρχικά των αγγλικών λέξεων, και σημαίνει «παροδική
ολική αμνησία». Χαρακτηριστικό του TGA είναι η ξαφνική αμνησία που συνοδεύεται
από συνεχέις ερωτήσεις, χωρίς όμως να επηρεάζεται η συνειδησιακή κατάσταση,
ούτε οι υπόλοιπες νευρολογικές λειτουργίες του εγκεφάλου. Κατά τά άλλα, η
συμπεριφορά στη διάρκεια ενός τέτοιου επεισοδίου είναι φυσιολογική και η μνήμη
επανέρχεται εντός 24 ωρών.

Μοιάζει η ανθρώπινη μνήμη με τη μνήμη του προσωπικού υπολογιστή;

Η ανθρώπινη μνήμη αποτελείται από πολλά διαφορετικά συστήματα. Υπάρχει η
«μνήμη εργασίας», η μακροπρόθεσμη μνήμη, το «ακουστικό κύκλωμα», το οποίο
αποθηκεύει ήχους που έχουν προσληφθεί πριν από λίγη ώρα, η οπτική αντίληψη του
χώρου ­ και όχι μόνο.

Η απάντηση στο ερώτημα αν μοιάζει η ανθρώπινη μνήμη με τη μνήμη RAM του
υπολογιστή είναι θετική, με την έννοια ότι στα περισσότερα από τα συστήματα
αυτά οι πληροφορίες πρέπει να διατηρηθούν για να παραμείνουν στη μνήμη. Για
παράδειγμα, το «ακουστικό κύκλωμα» λειτουργεί σαν μαγνητοταινία διάρκειας δύο
δευτερολέπτων.

Σε ένα πείραμα που έκαναν ψυχολόγοι για το «άνοιγμα του ψηφίου» (δηλαδή τη
μεγαλύτερη σειρά τυχαίων ψηφίων που μπορεί να θυμηθεί ένας άνθρωπος) σε
διαφορετικές χώρες, ανακάλυψαν ότι τα περισσότερα θυμούνταν οι Κινέζοι
ομιλητές και ακολουθούσαν οι Άγγλοι. Στη συνέχεια, οι επιστήμονες σύγκριναν
τον μέσο όρο του «ανοίγματος των ψηφίων» με τον μέσο όρο του χρόνου που
απαιτείται για να συλλαβίσει κανείς ένα ψηφίο. Προέκυψε ότι οι πολιτισμικές
διαφορές στο άνοιγμα του ψηφίου οφείλονται στον αριθμό των ψηφίων που
βρίσκονται μέσα σε μια λέξη. Οι Κινέζοι είχαν καλύτερη μνήμη, γιατί οι λέξεις
τους ήταν πολύ μικρές (είχαν λίγα ψηφία).

Άλλα πειράματα δείχνουν ότι υπάρχουν όρια στη δυνατότητα των ανθρώπων να
προστατεύσουν μια ακουστική μνήμη, ώστε να μη σβηστεί από μια καινούργια.
Συγκεκριμένα, οι άνθρωποι πρέπει να επαναλαμβάνουν τις λέξεις στον εαυτό τους
και αυτή η διαδικασία ονομάζεται «πρόβα διατήρησης». Αυτό που απαιτείται σε
όλες τις περιπτώσεις για να μπορούμε να χρησιμοποιούμε μια μνήμη είναι η
διατήρησή της.

Τα μωρά

Μία περίπτωση, όπου δεν υπάρχει διατήρηση της μνήμης, είναι στις μνήμες που
χρησιμοποιούνται για την επεξεργασία των φωνημάτων ­ η μικρότερη δυνατή μονάδα
ήχου που βγάζει νόημα στην ανθρώπινη ομιλία. Τα βρέφη μαθαίνουν ν’
αναγνωρίζουν τα φωνήματα της γλώσσας των γονέων χρησιμοποιώντας κάποια κύτταρα
σ’ ένα συγκεκριμένο τμήμα του εγκεφάλου. Σε αυτή την περίπτωση η μνήμη
παράγεται από τη μόνιμη σύνδεση των νευρώνων, γι’ αυτό και δεν χρειάζεται να διατηρηθεί.

Τι είναι νοσταλγία

Η νοσταλγία δεν έχει καλή φήμη, επειδή νοείται ως προσκόλληση σε
(παραποιημένες…) εξιδανικευμένες εικόνες του παρελθόντος. Όπως έγραψε ο
Ντέιβιντ Λόουενταλ, νοσταλγία είναι «η αναζήτηση για ένα απλό και σταθερό
παρελθόν ως διέξοδος από το ταραχώδες και χαοτικό παρόν».

Δεν είναι λίγες οι φορές που η νοσταλγία χρησιμοποιήθηκε για πολιτικούς
σκοπούς, με στόχο να συνδέσει τις εικόνες ενός ιδανικού παρελθόντος με νέα
«οράματα» ­ πολλές φορές ολοκληρωτικά…

Και είναι πολλά τα παραδείγματα αντιδραστικών κινημάτων του αιώνα, στα οποία η
νοσταλγία έπαιξε πρωταγωνιστικό ρόλο: ο ναζισμός με τη νοσταλγία για την
καθαρότητα της Αρίας φυλής, αλλά και η εμμονή του Ρόναλντ Ρίγκαν στην Αμερική
για επιστροφή στην οικογενειακή ζωή του 1950.

Σύμφωνα με τον καθηγητή στο Πανεπιστήμιο Τζορτζ Μέισον, κ. Τζέιμς Μπέργκερ, «η
πιο πρόσφατη μορφή της είναι η νοσταλγία των αρσενικών για την “καθαρή εποχή”
των πατριαρχικών προνομίων, ως “απάντηση” στις διεκδικήσεις ­ ή τις
“απειλές”… ­ των φεμινιστριών».