Οι «εργολάβοι της ηθικής»

Η ναυτική τραγωδία στην Πάρο, η περί διαπλοκής φιλολογία, οι σχέσεις στελεχών
της πολιτικής ζωής με επιχειρηματίες, οι τηλεοπτικές δίκες, συνθέτουν το
μωσαϊκό της επικαιρότητας.

Κάθε μία από αυτές τις περιπτώσεις χρήζει φυσικά ιδιαίτερης προσέγγισης και
ανάλυσης. Κάθε ένα από αυτά τα γεγονότα έχει τη δική του ιστορία, εντάσσονται
σε συγκεκριμένο πλαίσιο αναφοράς και φυσικά έχει τις δικές του επιπτώσεις στην
κοινωνία, την πολιτική και τον πολιτισμό.

Ωστόσο, εάν κάποιος εξετάσει την αντίδραση σε αυτές τις περιπτώσεις, τα
γεγονότα ή τις καταστάσεις, θα διαπιστώσει ότι η λύση που προβάλλεται είναι
κοινή: η τιμωρία.

Η τιμωρία γίνεται ιδεολογία, σημαία και αυτοσκοπός, στα χέρια μιας μερίδας
πολιτικών και δημοσιογράφων, που αυτοαναγορεύονται σε εισαγγελείς και
δικαστές.

Και φυσικά δεν υπαινίσσομαι σε καμία περίπτωση ότι εάν και εφόσον
διαπιστώνονται παραβάσεις και εγκλήματα δεν πρέπει να τιμωρούνται οι ένοχοι.
Αυτή η θεωρητική κατασκευή του «περί δικαίου αισθήματος» αποκτά συγκεκριμένο
περιεχόμενο όταν διαπράττονται αδικήματα. Ωστόσο, σήμερα βλέπουμε να
εκλαμβάνεται η υποψία ως βεβαιότητα, η πιθανότητα ως γεγονός, ο «φερόμενος ως
δράστης» ως βεβαιωμένος εγκληματίας.

Το αίτημα για τιμωρία και ποινικοποίηση προβάλλει ως πανάκεια σε μια χώρα που
βρίσκεται σε μια διαρκώς μεταβατική κατάσταση: από την παράδοση στον
εκσυγχρονισμό, από την Ανατολή στη Δύση, από τον εθνοκεντρισμό στην ευρωπαϊκή
ολοκλήρωση. Η επιβολή τιμωρίας μοιάζει να είναι η λύση, ο από μηχανής θεός που
ξαφνικά θα γιατρέψει την παθογένεια των θεσμών, θα ομαλοποιήσει την πολιτική
ζωή, θα συμβάλλει στη διαφάνεια και θα εξαλείψει τη διαπλοκή…

Στρουθοκαμηλισμός μάλλον, αφού γνωρίζουμε ότι η καταστολή και η τιμωρία δεν
είναι στην πραγματικότητα τόσο αποτελεσματικές στην ειδική και γενική πρόληψη,
όπως κάποιοι νομίζουν.

Το αίτημα για τιμωρία που προκύπτει μάλλον ως μια άμεση και εν θερμώ αντίδραση
στα τεκταινόμενα, έχει ιδεολογικές και κοινωνικο-πολιτικές ρίζες. Προβάλλει ως
απάντηση στον φόβο του εγκλήματος και τον ηθικό πανικό, ως σωτηρία από τους
«εργολάβους της ηθικής», οι οποίοι υπάρχουν λίγο ώς πολύ σε όλες τις
κοινωνίες. Οι αυτοαναγορευόμενοι ηθικοί, τίμιοι, διαφανείς, ακέραιοι, που
μάχονται το «σάπιο» και επιδιώκουν την «κάθαρση» μέσα από την άκρατη
καταστολή, την τιμωρία, την ολοένα επεκτεινόμενη ποινικοποίηση.

Σε αυτούς τους εργολάβους της ηθικής, που βρίσκονται τόσο στον πολιτικό όσο
και τον κοινωνικό στίβο, σε αυτούς τους σύγχρονους τιμωρούς, η μόνη απάντηση
είναι η ορθολογική λειτουργία των θεσμών και η λειτουργία της δημοκρατίας σε
όλα τα επίπεδα.

Πρέπει σε αυτό το σημείο να κάνουμε βασικές διακρίσεις. Είναι άλλο πράγμα ο
κοινοβουλευτικός έλεγχος και άλλο η ποινικοποίηση της πολιτικής ζωής. Είναι
άλλο πράγμα η απόδοση ευθυνών για το πρόσφατο ναυάγιο και η απονομή της
δικαιοσύνης και άλλο ο στιγματισμός και οι γενικευμένες κατηγορίες που συχνά
αποτελούν εντυπώσεις και αυθαίρετες υποκειμενικές κρίσεις. Είναι άλλο πράγμα η
τήρηση της δεοντολογίας και της ραδιοτηλεοπτικής νομοθεσίας από τα κανάλια και
άλλο οι αυτοαναγορευόμενοι εισαγγελείς της οθόνης στις τηλεοπτικές δίκες, που
συχνά υποκαθιστούν τον θεσμό της δικαιοσύνης.

Οι εργολάβοι της ηθικής νοσταλγούν απόλυτα συναινετικές κοινωνίες και
ομοιόμορφες πρακτικές. Ανάγουν την τιμωρία σε ύψιστο αγαθό, απαιτούν την
καταστολή και θέλγονται από την ποινικοποίηση της κοινωνικής και πολιτικής
ζωής.

Έννοιες, στοιχεία και πρακτικές που φυσικά απέχουν πολύ από την
πραγματικότητα, την ιστορία και τον πολιτισμό μας.

Ας τους απομονώσουμε…

Η Βάσω Αρτινοπούλου είναι επίκουρη καθηγήτρια Εγκληματολογίας στο
Πάντειο Πανεπιστήμιο