ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Εκκλησία και ταυτότητα

Η συζήτηση των τελευταίων μηνών για την αναγραφή ή μη του θρησκεύματος στις
αστυνομικές ταυτότητες έλαβε διαστάσεις διαπραγμάτευσης της συλλογικής
ελληνικής ταυτότητας και συνείδησης. Οι αστυνομικές ταυτότητες είναι ένα
κρατικό έγγραφο που δεν έχει άλλη λειτουργία από την αναγνώριση ενός προσώπου
(κάτι που στην επιστημολογία θα λέγαμε αλήθεια διά της αντιστοιχίας με την
πραγματικότητα).

Ωστόσο, ένα θέμα που αφορά αποκλειστικά τη σχέση κράτους και πολιτών εκλήφθηκε
από μέρος της ελληνικής κοινωνίας ως απειλή για την ελληνική εθνική ταυτότητα.
Ένας ψυχολόγος ή ψυχαναλυτής θα απέδιδε αυτή την υπερβολική αντίδραση και
εξωπραγματική υπερευαισθησία στην έντονη ανασφάλεια των Ελλήνων (ή μερίδας των
Ελλήνων) ως προς την εθνική τους ταυτότητα. Και πράγματι, πολύ πριν μας
προκύψει αυτή η κρίση πολλές αναλύσεις είχαν μιλήσει για ανασφαλή ελληνική
εθνική ταυτότητα που αποδίδεται κυρίως στη σύγκριση με τους άφταστους αρχαίους
­ κυρίως ­ προγόνους και στη σύγκριση με την «Ευρώπη», με την οποία οι Έλληνες
εννοούν αποκλειστικά τη Δυτική Ευρώπη. Όσον αφορά την υπερευαισθησία της
Ελληνικής Εκκλησίας στο θέμα των ταυτοτήτων, θα μπορούσε να αποδοθεί και σε
κάτι άλλο, σε ένα παιχνίδι εξουσίας Εκκλησίας – κράτους, όπου η Εκκλησία
φοβάται μήπως χάσει τα κεκτημένα της και την εν πολλοίς αόρατη εξουσία που
ασκεί πολύ πέρα από τα καθαρά εκκλησιαστικά – θρησκευτικά πλαίσια στην
ελληνική κοινωνία. Τη θέση αυτή έχουν αναπτύξει, με πολλή πειστικότητα,
διαπρεπείς συνταγματολόγοι και θεολόγοι.

Η Εκκλησία της Ελλάδος, προκειμένου να διατηρήσει αλλά και, ει δυνατόν, να
αυξήσει τον ρόλο της, πέρα από τα ζητήματα της πίστης και της
θρησκευτικότητας, επιστρατεύει μία σειρά από επιχειρήματα: (1ον) το πρότυπο
της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, (2ον) τον ρόλο της Εκκλησίας ως θεματοφύλακα της
ελληνικής εθνικής συνείδησης· αποδίδεται δηλαδή στην Εκκλησία εθναρχικός
ρόλος, (3ον) την ταύτιση των Ελλήνων και του Ελληνισμού με την Ορθοδοξία,
(4ον) την πολιτισμική και πολιτική απειλή της Ορθοδοξίας και της ελληνικής
εθνικής ταυτότητας από τη Δύση και άλλα «ξένα κέντρα» που «απειλούν» π.χ. μέσω
της εκκοσμίκευσης, δυτικοποίησης, κ.λπ. Θα σταθούμε σήμερα περισσότερο στα δύο
πρώτα.

Η Βυζαντινή Αυτοκρατορία αποτελούσε πρότυπο θεοκρατικού κράτους. Ήταν όμως και
κάτι περισσότερο. Θεωρούσε ότι ήταν «η Χριστιανική Οικουμένη», το κράτος
απάντων των χριστιανών επί της Γης. Οι Βυζαντινοί πίστευαν ότι είχαν
εγκαθιδρύσει πάνω στη Γη μία ζωντανή εικόνα της επουράνιας πολιτείας του Θεού.
Ο Αυτοκράτορας δεν ήταν ένας οποιοσδήποτε ηγέτης κράτους, αλλά «ο εκπρόσωπος
του Θεού πάνω στη Γη». Το Βυζάντιο θεωρείται κλασικό παράδειγμα
καισαροπαπισμού, αν και υπήρχε τυπική διάκριση μεταξύ των θεμάτων «του
Καίσαρος» και των θεμάτων «του Θεού», δηλαδή επικρατούσε η επιβολή του Καίσαρα
(του κράτους) επί της Εκκλησίας, σε αντίθεση με τη Δύση της εποχής, που έκλινε
προς τον παποκαισαρισμό, την υπεροχή της Εκκλησίας επί του κράτους. Γι’ αυτό
άλλωστε ο Αυτοκράτορας (το κράτος) διόριζε ή έπαυε τον Πατριάρχη, προήδρευε
και συγκαλούσε τις οικουμενικές συνόδους.

Μόνο μετά το Βυζάντιο απέκτησε η Ορθόδοξη Εκκλησία πραγματική κοσμική εξουσία.
Και ερχόμαστε έτσι στο δεύτερο επιχείρημα της Εκκλησίας της Ελλάδος, στον ρόλο
της δηλαδή ως θεματοφύλακα του Ελληνισμού, με άλλα λόγια στη διεκδίκηση
εθναρχικού ρόλου. Το Οθωμανικό κράτος, που συμπεριέλαβε στους θεσμούς του το
Πατριαρχείο, διατήρησε τον Πατριάρχη ως αρχηγό της ορθόδοξης χριστιανικής
κοινότητας· του έδωσε εξουσίες «Εθνάρχη» (Μιλλέτ-μπασί) σε όλη την
αυτοκρατορία, με εκτεταμένη εξουσία όχι μόνο θρησκευτική, αλλά πολιτική,
εκπαιδευτική, οικονομική, δικαστική, κ.λπ.

Και διερωτάται κανείς, είναι άραγε το θεοκρατικό Βυζάντιο ή η Οθωμανική
Αυτοκρατορία πρότυπα για τον 21ο αιώνα; Επιπλέον η Εκκλησία της Ελλάδος
επικαλείται το Βυζάντιο, αν και μάλλον όχι όπως ήταν, δηλαδή με την υπεροχή
και επιβολή του κράτους επί της Εκκλησίας. Μήπως κλίνει πολύ περισσότερο στο
πρότυπο του Δυτικού μεσαίωνα, τον παποκαισαρισμό, συνδυάζοντάς τον με την
κατάσταση που ίσχυε στην Οθωμανική Αυτοκρατορία, με τον εθναρχικό ρόλο ενός
Μιλλέτ-μπασί;

Ο Αλέξης Ηρακλείδης είναι αναπληρωτής καθηγητής Διεθνών Σχέσεων στο
Πάντειο Πανεπιστήμιο.