Πετρέλαιο και χρηματιστήρια οι πιο σοβαροί κίνδυνοι

Η περίοδος του Οκτωβρίου είναι παραδοσιακά η εποχή των ανησυχιών για παγκόσμια
οικονομική κρίση. Η απειλή του πετρελαίου δείχνει να καταλαγιάζει. Τι
συμβαίνει όμως με τους άλλους κινδύνους; Τι συμβαίνει με την από καιρού
αναμενόμενη κατάρρευση της αμερικανικής χρηματιστηριακής αγοράς; Τι συμβαίνει
με την αύξηση των επιτοκίων στην Αμερική, την Ευρώπη ή ακόμη και την Ιαπωνία;
Τι θα συμβεί αν ξαφνικά κλιμακωθεί η ένταση στη Μέση Ανατολή και εξελιχθεί σε
πόλεμο; Στην περίπτωση που ξεσπάσει ένας πόλεμος μεταξύ του Ισραήλ και των
Αράβων γειτόνων του η ηρεμία στην παγκόσμια οικονομία θα αντικατασταθεί από
την αναστάτωση και την αβεβαιότητα. Θα μπορούσε να οδηγήσει σε μια ενεργειακή
κρίση, στην κατάρρευση των χρηματοπιστωτικών αγορών και σε μια παγκόσμια
οικονομική κρίση.

Ωστόσο, αν κάποιος αποκλείσει την πιθανότητα αυτής της κρίσης, τίποτε δεν
φαίνεται ικανό να απειλήσει τις προοπτικές συνέχισης της αναπτυξιακής πορείας
στην παγκόσμια οικονομία και κυρίως στις δύο μεγαλύτερες οικονομικές περιοχές
του πλανήτη – την Ευρώπη και την Αμερική.

Οι μελέτες του επιχειρηματικού κλίματος και της καταναλωτικής εμπιστοσύνης
δείχνουν απότομη πτώση σε όλο τον κόσμο. Αυτό συμβαίνει κυρίως στην Ευρώπη,
όπου ο δείκτης επιχειρηματικού κλίματος IFO στη Γερμανία επιδεινώθηκε τους
τελευταίους τρεις μήνες. Παράλληλα, στη Γαλλία και την Ισπανία η αισιοδοξία
έδωσε τη θέση της στην αβεβαιότητα.

Εκτός από την αστάθεια στη Μέση Ανατολή και την απειλή μιας πετρελαϊκής
κρίσης, υπάρχουν άλλοι δύο κίνδυνοι. Πρώτον, υπάρχει η αίσθηση ότι η παγκόσμια
οικονομική ανάπτυξη έχει συνεχιστεί για πάρα πολύ καιρό και λογικά θα κάνει
τον κύκλο της με την συνεχή αύξηση των επιτοκίων. Δεύτερον, υπάρχει ο κίνδυνος
εκδήλωσης αστάθειας στις χρηματοπιστωτικές αγορές, κυρίως στις αγορές
κεφαλαίου και συναλλάγματος.

Η απλούστερη και πιο διαδεδομένη εξήγηση για την αίσθηση ότι η παγκόσμια
οικονομία θα επιβραδυνθεί τον επόμενο χρόνο είναι ότι οι περισσότερες
συμβατικές προβλέψεις για την πορεία της παγκόσμιας ανάπτυξης δείχνουν ότι θα
συμβεί κάτι τέτοιο. Είναι χαρακτηριστικές οι προβλέψεις του Διεθνούς
Νομισματικού Ταμείου που δείχνουν επιβράδυνση των ρυθμών ανάπτυξης στις
περισσότερες μεγάλες οικονομικές περιοχές του πλανήτη. Πρόκειται, ωστόσο, για
οριακή επιβράδυνση και οι επιχειρηματίες σε όλο τον κόσμο γνωρίζουν ότι τα
οικονομικά μοντέλα αδυνατούν να προβλέψουν την αλλαγή τάσης στην παγκόσμια
οικονομία, τόσο προς τα πάνω όσο και προς τα κάτω.

Αδυναμία

Οι δύο σημαντικότεροι κεντρικοί τραπεζίτες του πλανήτη, ο Βιμ Ντούιζενμπεργκ (αριστερά), πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας, και ο Άλαν Γκρίνσπαν, διοικητής της Ομοσπονδιακής Τράπεζας των Ηνωμένων Πολιτειών, έχουν προχωρήσει σε σημαντικές αυξήσεις των επιτοκίων χωρίς να θέσουν σε κίνδυνο τις οικονομίες τους

Όταν η παγκόσμια οικονομία παρουσιάζει υψηλούς ρυθμούς ανάπτυξης, τα
οικονομικά μοντέλα υποτιμούν τους πραγματικούς υψηλούς ρυθμούς μεγέθυνσης της
οικονομίας. Όταν η παγκόσμια οικονομία επιβραδύνεται, συμβαίνει το ίδιο αλλά
από την αντίθετη πλευρά. Σε γενικές γραμμές οι προβλέψεις των διεθνών
οργανισμών είναι υπεραισιόδοξες. Τις περισσότερες φορές δεν καταφέρνουν να
προβλέψουν μια επικείμενη ύφεση ακόμη και όταν αυτή τους κοιτάζει επίμονα στα
μάτια.

Μία μελέτη με την οποία έγινε επεξεργασία εκατοντάδων προβλέψεων του Διεθνούς
Νομισματικού Ταμείου για όλο τον κόσμο κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του ’90,
έδειξε ότι οι οικονομολόγοι του Ταμείου κατάφεραν προβλέψουν με επιτυχία μόλις
δύο από τις 60 υφέσεις που εκδηλώθηκαν σε χώρες μέλη του.

Τα τελευταία δύο χρόνια συνέβη ακριβώς το αντίθετο. Οι οικονομολόγοι του
Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου δεν κατάφεραν να προβλέψουν τους εντυπωσιακούς
ρυθμούς ανάπτυξης της αμερικανικής οικονομίας. Τον Δεκέμβριο του 1998, για
παράδειγμα, το ΔΝΤ προέβλεψε ότι η οικονομία των Ηνωμένων Πολιτειών θα
παρουσιάσει ρυθμούς ανάπτυξης 1% το 1999. Τελικά το αμερικανικό Ακαθάριστο
Εγχώριο Προϊόν αναπτύχθηκε με ρυθμούς 4,2%. Κάτι ανάλογο συνέβη και το 1999.
Οι προβλέψεις του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου μιλούσαν για ρυθμούς ανάπτυξης
στις ΗΠΑ 3,1% και τελικά η αμερικανική οικονομία αναμένεται να κλείσει τη
χρονιά με ρυθμούς 5,2%. Η εμπειρία αυτή δείχνει ότι μια προβλεπόμενη
επιβράδυνση της παγκόσμιας οικονομίας μπορεί εύκολα να εξελιχθεί σε επιτάχυνση
των ρυθμών ανάπτυξης. Στις αρχές του 1996,1997,1999 και 2000 το Διεθνές
Νομισματικό Ταμείο και άλλοι διεθνείς οργανισμοί προέβλεπαν επιβράδυνση των
ρυθμών ανάπτυξης της παγκόσμιας οικονομίας. Στην πραγματικότητα, με εξαίρεση
το 1998 και την ασιατική κρίση, η παγκόσμια οικονομία αναπτύχθηκε με ταχείς
ρυθμούς. Αυτή η αδυναμία των οικονομολόγων του διεθνούς οργανισμού αποτελεί
πρόσθετο λόγο ανησυχίας για τη μελλοντική πορεία της παγκόσμιας οικονομίας.
Αυτό όμως που πρέπει να αναρωτηθούμε είναι ποιες δυνάμεις μπορούν πράγματι να
βυθίσουν στην ύφεση τις δύο κυριότερες οικονομίες του πλανήτη, την ευρωπαϊκή
και την αμερικανική.

Οι απειλές

Εκτός από την απειλή μιας πετρελαϊκής κρίσης, δύο είναι οι εστίες από τις
οποίες μπορεί να κινδυνεύσουν: τα επιτόκια και οι χρηματιστηριακές αγορές.

Στην Αμερική, πάντως, τα επιτόκια δεν φαίνεται προς το παρόν να αποτελούν
πρόβλημα. Τα πραγματικά επιτόκια -ονομαστικά μείον τον πληθωρισμό- δεν είναι
τώρα υψηλότερα από ό,τι ήταν κατά τη διάρκεια της καταναλωτικής έκρηξης στις
Ηνωμένες Πολιτείες. Στην πραγματικότητα, τα μακροπρόθεσμα επιτόκια και αυτά
των στεγαστικών δανείων έχουν μειωθεί τους τελευταίους δώδεκα μήνες.

Οι πτωτικές τάσεις στην αμερικανική χρηματιστηριακή αγορά φαίνονται ως πιθανή
αιτία για μια οικονομική επιβράδυνση στις Ηνωμένες Πολιτείες, καθώς η
καταναλωτική έκρηξη που έδωσε καύσιμα στην αμερικανική οικονομία
χρηματοδοτήθηκε από υπεραξίες στις μετοχικές επενδύσεις.

Ωστόσο, οι μετοχές των αμερικανικών μετοχών έχουν εξασθενήσει οριακά, παρά το
γεγονός ότι οι τεχνολογικές μετοχές έχουν ουσιαστικά προσγειωθεί απότομα.
Πάντως, σύμφωνα με τα επίσημα στοιχεία ο πλούτος που απέκτησαν τα αμερικανικά
νοικοκυριά από τις τοποθετήσεις τους στις χρηματοπιστωτικές αγορές φθάνει στο
390% του διαθέσιμου εισοδήματός τους. Ακόμη και αν οι τιμές των μετοχών
σημειώσουν πτώση 40%, οι Αμερικανοί θα εξακολουθήσουν να είναι πλουσιότεροι σε
σχέση με οποιαδήποτε χρονιά πριν από το 1997.

Στην Ευρώπη η αστάθεια των χρηματιστηρίων δεν φαίνεται να αποτελεί άμεσο
κίνδυνο καθώς οι Ευρωπαίοι επενδυτές και αποταμιευτές δεν είναι εκτεθειμένοι
στον επενδυτικό κίνδυνο στον ίδιο βαθμό που είναι οι Αμερικανοί. Οι αυξητικές
τάσεις στα επιτόκια έχουν αναμφισβήτητα συμβάλει στην πρόσφατη επιδείνωση του
επιχειρηματικού κλίματος και της καταναλωτικής εμπιστοσύνης. Μέσω της αύξησης
των επιτοκίων της την περασμένη εβδομάδα η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα
αυτοπυροβολήθηκε όσον αφορά στην προσπάθειά της να αποκαταστήσει την
εμπιστοσύνη των αγορών στην ευρωπαϊκή οικονομία και να στηρίξει το κοινό
ευρωπαϊκό νόμισμα. Ωστόσο, αυτή η αποτυχία της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας
είχε και τις θετικές της πλευρές. Μέσω της εξασθένισης του κοινού ευρωπαϊκού
νομίσματος η ευρωπαϊκή οικονομία απογειώθηκε. Υποτιμήσεις του βαθμού που
απολαμβάνει τώρα η ευρωπαϊκή οικονομία δημιουργούν τις προϋποθέσεις για
οικονομική απογείωση. Λόγω της πολιτικής της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας, η
οικονομική ανάπτυξη της Ευρώπης θα έλθει περισσότερο από την αύξηση των
εξαγωγών και λιγότερο από την αναθέρμανση της εγχώριας ζήτησης. Η συνέχιση των
υψηλών ρυθμών ανάπτυξης θεωρείται σχεδόν σίγουρη -στην Ευρώπη και τον υπόλοιπο
κόσμο.