Χριστιανοί ένοπλοι – Η πορεία προς την εξέγερση

Εικόνα ενόπλου που φυλάει την είσοδο μιας στενωπού, έργο του Α. Μορώ

Όσο αντιφατικές είναι οι σχέσεις των αρματολών με την εξουσία, άλλο τόσο
αντινομική είναι η θέση τους στο πλαίσιο της κατακτημένης κοινωνίας. Οι
ένοπλοι, που αποχωρούν από την κοινότητα και βγαίνουν στο βουνό,
αντιπροσωπεύουν μια άλογη συμπεριφορά και στάση, τόσο απέναντι στην κοινότητα
των ομοδόξων τους όσο και απέναντι στην αλλόθρησκη κατάκτηση.

Οι ένοπλοι που φεύγουν από την κοινότητα δεν συμμερίζονται τη θέση των
ομοδόξων τους στο σύστημα της κατάκτησης, δηλαδή δεν μοιράζονται την κοινή
μοίρα της υποταγής και, πρακτικά, της αλληλέγγυας υποχρέωσης του φόρου και του
σκυμμένου κεφαλιού εμπρός στην εξουσία των κατακτητών. Κοντολογίς, μπορούμε να
πούμε ότι οι κλεφταρματολοί αντιφάσκουν ως εκ της θέσεώς τους στο σύστημα και
ως προς την οθωμανική εξουσία, καθώς δεν πληρώνουν φόρο και επί πλέον, αν και
ραγιάδες, λεηλατούν, αλλά και ως προς τη χριστιανική κοινότητα, καθώς δεν
συμμερίζονται τη φορολογική υποχρέωση και τη μοίρα του κατακτημένου. Επί
πλέον, διαφεύγοντας της κοινής και αλληλέγγυας μοίρας μέσα στην αλλόθρησκη
κατάκτηση, την επιβαρύνουν κιόλας, καθώς οι ομόδοξοι ραγιάδες είναι αυτοί που
πληρώνουν το κόστος του εξοπλισμού τους και της διαβίωσης, είτε αυτοί είναι
κλέφτες και λεηλατούν είτε διορίζονται αρματολοί από την αλλόθρησκη εξουσία
και φορολογούν.

Οι σχέσεις των ενόπλων με την κοινότητα είναι περισσότερο αντιφατικές και
πολύπλοκες, αν αναλογιστεί κανείς το γεγονός ότι στον διορισμό του αρματολού
έχει λόγο και η κοινοτική εξουσία. Με την εγκαθίδρυση των αρματολικιών,
εισβάλλει στον χώρο των κατακτημένων ένας συμπληρωματικός εξουσιαστικός
μηχανισμός: οι ένοπλοι αυτοί δεν είναι ούτε ακριβώς κατακτητές, αν και φέρουν
όπλα, ούτε ακριβώς κατακτημένοι, αφού διαθέτουν προνόμια που ξεπερνούν την
κατάσταση του φορολογούμενου χριστιανού. Και θα ήταν παράτολμο να πούμε ότι οι
κοινότητες προτιμούν τη χαντζάρα των αρματολών από αυτήν των Τούρκων. Διότι
για την εξουσία η βία δεν μπορεί να ασκηθεί στο σκυμμένο κεφάλι, ενώ για τους
αρματολούς, η διαρκής χρήση των όπλων μπορεί να σημαίνει κιόλας ένα παιχνίδι
εκβιασμών στην πλάτη του φτωχού ραγιά, τόσο απέναντι στην εξουσία όσο και
απέναντι στην κοινότητα. Αλλιώς, αν στη λογική της εξουσίας η προστασία του
φτωχού ραγιά συνιστά θεμέλιο της νομιμοποίησής της, στη λογική των αρματολών ο
φτωχός ραγιάς, που λεηλατούν για να τον προστατέψουν έπειτα από τους ομοίους
του, είναι αυτός που πληρώνει το κόστος της διαδρομής τους από τα βουνά στο
αρματολίκι, από το καθεστώς του κλέφτη σε αυτό του αρματολού.

Σχέδιο έλληνα πολεμιστή με μολύβι του Eug. Delacroix

Ωστόσο, η κοινότητα των κατακτημένων είναι και η ίδια πεδίο διαφοροποιήσεων
και ανταγωνισμών, που έχουν να κάνουν με την κατοχή της κοινοτικής εξουσίας,
αλλά και με τις διασυνδέσεις ανταγωνιστικών φατριών με την εξουσία και τους
περιφερόμενους ενόπλους. Οι αρματολοί δηλαδή δεν είναι μόνον επικίνδυνοι
ληστές που διορίζονται για να απαλλαγεί ο φτωχός ραγιάς από τη δράση τους. Ο
διορισμός τους υποστηρίζεται ή υπονομεύεται από κοινοτικά και τουρκικά τοπικά
και περιφερειακά δίκτυα, η δύναμή τους δεν προσδιορίζεται μόνον από την
ικανότητά τους να ασκούν βία και να διευθύνουν ενόπλους. Αλλά και από την
ικανότητά τους να διευθετούν τις σχέσεις τους με την κοινότητα και την
εξουσία, να παρεμβαίνουν στους τοπικούς συσχετισμούς δύναμης και στις τοπικές
ισορροπίες.

Στο πλαίσιο της κοινότητας έχουν λόγο τόσο οι άρχοντες, που στηρίζουν τη
δύναμη και την επιρροή τους στην οικονομική τους διάκριση και την ένταξή τους
στους κοινοτικούς μηχανισμούς, όσο και οι αρματολοί, που στηρίζουν τη δύναμή
τους στην κυριαρχική τους ικανότητα και την αναγνώρισή τους ως ικανών να
φυλάνε τον τόπο ή να τον λεηλατούν, σε περίπτωση αντιδικίας. Αυτή η δομική θα
έλεγε κανείς αντίθεσή τους με τους άρχοντες είναι μια σταθερά της παρουσίας
των αρματολών στα όρια της κοινότητας ή στο περιθώριο των κατακτητικών
μηχανισμών.

Στη λογική του συστήματος της κατάκτησης, οι κατακτημένοι που εξοπλίζονται
συνιστούν μια μεγίστη και ανυπέρβλητη αντίφαση. Δηλαδή, κλεφταρματολός
σημαίνει πρακτικά αυτόν που, αν και ραγιάς, εξοπλίζεται και, επί πλέον, αντί
να υφίσταται τη φορολογία των κατακτητών λεηλατεί ωσάν να ήταν οι ίδιος
κατακτητής. Έτσι, οι ένοπλοι αυτοί προσβάλλουν θεμελιώδεις αρχές της
κατάκτησης που έχουν να κάνουν με τη θέση των χριστιανών στο σύστημα της
κατάκτησης: απαγόρευση του εξοπλισμού, φορολογική υποχρέωση, δηλαδή σκυμμένο
κεφάλι. Αντ’ αυτών, και με βάση τη δύναμη των όπλων, έχουμε εγκαθίδρυση
σχέσεων με την εξουσία πέρα από τους διαμεσολαβητικούς κοινοτικούς
μηχανισμούς, ήτοι με βάση τα απαγορευμένα όπλα και την εξ ίσου απαγορευμένη,
σχεδόν ανίερη, εξέγερση ενάντια στο αήττητο και θεόσταλτο κράτος των Οθωμανών.

Στο λαϊκό φαντασιακό, όμως, αυτή η αντίθεση παίρνει άλλες διαστάσεις: ο
πρόκριτος ταυτίζεται με τον πλούτο και την υποταγή, τη φρονιμάδα του οίκου και
του κάμπου, ενώ ο αρματολός με τη λεηλασία και την ανυποταγή, την ελευθερία
του βουνού. Οι κλεφταρματολοί πραγματώνουν στην καθημερινότητα της
κατακτημένης κοινωνίας την κίνηση από την ενσωμάτωση στην εξέγερση, δηλαδή
προσβάλλουν την εξουσία των Οθωμανών, σημαίνουν την παρακμή της θεόσταλτης
δύναμής τους. Στη λογική της κατακτημένης κοινότητας, που δέχεται την εξουσία
των Οθωμανών ως θέλημα Θεού και την κατάκτηση ως πραγμάτωση του προνοιακού
σχεδίου, ο ένοπλος, που απομακρύνεται από τους κόλπους της και από τα
κοινοτικά συστήματα αλληλεγγύης, συνιστά έναν απόκληρο. Όμως, αυτός ο ίδιος
ένοπλος, που λεηλατεί μαζί με τους κατακτητές, τη στιγμή της σύγκρουσής του με
την εξουσία, αναιρεί την παντοδυναμία τού αλλόθρησκου βασιλιά, καταφάσκει τις
μυθολογίες που θέλουν την εγκατάλειψη του βασιλιά (Σουλτάνου) από την Πρόνοια.

Έλληνας ένοπλος από γαλλική λιθογραφία (Ιστορικόν Λεύκωμα της Ελληνικής Επαναστάσεως, εκδ. Μέλισσα, Αθήνα 1970, τ. Α’, σ. 126).

Και ο φτωχός ραγιάς, αυτός που υφίσταται πρακτικά τη λεηλασία των ενόπλων, στα
ίχνη της δικής τους δράσης θα διαμορφώσει τα πρότυπα της εξέγερσης απέναντι
στην εξουσία των αρχόντων και την εξουσία του κράτους. Η πρόσληψη αυτή δεν
εδράζεται στις πρακτικές των ενόπλων αυτές καθ’ εαυτές, οι οποίες στη
συνείδησή τους παραμένουν αποτρόπαιες και τρομοκρατικές (λεηλασία, βιασμοί,
βασανισμοί, ομηρείες…). Καθίστανται οικειοποιήσιμες και άρα θετικά
αξιοδοτημένες, στον βαθμό που μεταγράφονται σε μια αντίληψη για την εξουσία,
σύμφωνα με την οποία οι άρχοντες μετεωρίζονται ανάμεσα στην τάξη και την
αταξία, άλλοτε πραγματώνουν τη θεϊκή τάξη, εξορίζοντας την αταξία στο βουνό,
και άλλοτε είναι οι ίδιοι πηγή της αταξίας, οπότε το βουνό έρχεται στην
κοινότητα για να αποκαταστήσει την τάξη. Έτσι, οι τυραννίες των αρχόντων και
των Οθωμανών απέναντι στον φτωχό ραγιά θα βρουν το ισοδύναμό τους στις
λεηλασίες των ενόπλων, που μπορεί και να σημαίνουν θεϊκή παρέμβαση και τιμωρία
των αδικοπραγούντων, όσο και αν το κόστος θα το πληρώνει πάντα ο φτωχός
ραγιάς. Ο δικαιοφόρος κλέφτης, απογυμνωμένος από τις αξιολογήσεις της ίδιας
του της πρακτικής, γίνεται σύμβολο αποκατάστασης της τάξης, τιμωρός της άνομης
εξουσίας, ανεξάρτητα αν ο χαλασμός του κόσμου σημαίνει κατ’ εξοχήν χαλασμό των
πλέον αδυνάτων. Όσο λοιπόν ο αρματολός σημαίνει τη μεταφορά ανθρώπινου
δυναμικού της κατακτημένης κοινωνίας στην κατακτητική μηχανή και το προσκύνημά
του καταφάσκει την απαράβατη τάξη των Οθωμανών, άλλο τόσο συμβολίζει τη διαρκή
αντίσταση των κατακτημένων στην τάξη της κατάκτησης, υπονομεύοντας το αήττητον
του βασιλιά και το χιλιόχρονο του βασιλείου του.

Έτσι, η εξέγερση του ενόπλου, από τη στιγμή που εγγράφεται στην οικονομία της
κατακτητικής μηχανής και στις ισορροπίες των εξουσιαστικών κέντρων, παράγοντας
έτσι μια πολιτική κουλτούρα διαχείρισης αυτής της αντινομικής δύναμης, μπορεί
και να πολιτικοποιείται, δηλαδή να σημαίνει αλλαγές στις συνειδήσεις, να
εγγράφεται σε επαναστατικές διαδικασίες που σωρευτικά παράγουν τον ένοπλο
βραχίονα του γένους. Καμιά φορά, πέρα από τις προθέσεις και τα σχέδιά τους, οι
ένοπλοι αυτοί βρέθηκαν υπόφοροι της δυναμικής τής Ιστορίας. Έτσι, μέσα στις
σωρευμένες εντάσεις και τις οξυμμένες αντιφάσεις της αυτοκρατορίας,
ευδοκίμησαν τα σχέδια της απόσχισης από την οθωμανική νομιμότητα ή τα σχέδια
πολιτικής αυτονομίας.

[Απόσπασμα από τουρκικό έγγραφο του ιεροδικείου Βεροίας]

Ο διορισθείς διά την καταδίωξιν των ανά τα όρη περιφερομένων ληστών,
αρματολός Θεοδόσιος, εμφανισθείς ενώπιον του ιεροδικείου ήγειρεν αγωγήν κατά
του παρόντος Μόσχου Κυριάκου, κατοίκου των χωρίων Νεοκάστρου του καζά Βεροίας,
εκθέτων ότι ο παρών Μόσχος είναι εκ των συντρόφων του φονευθέντος αρχιληστού
Καλογήρου και τυγχάνει κακούργος και ληστής, συλλαμβάνων τους οδοιπόρους,
απογυμνώνων τους πτωχούς ραγιάδες και φονεύων τους ανθρώπους. Αιτούμαι να
εξεταστή ούτος και να ενεργηθούν τα δέοντα. Ερωτηθείς ο εναγόμενος Μόσχος,
ομολόγησεν αβιάστως ότι πράγματι τυγχάνει σύντροφος του φονευθέντος αρχιληστού
Καλογήρου, συλλαβών οδοιπόρους, απογυμνώσας πτωχούς ραγιάδες και φονεύσας
ανθρώπους, και ότι εισβαλόντες μίαν νύκτα εις την οικίαν τού εκ των κατοίκων
του χωρίου Φλώρια της Βεροίας Σταματίου, εφόνευσεν αυτόν και έκαυσε ζώσα την
σύζυγον του αδελφού του Γραμμάτω και ότι εισελθόντες επίσης εις την οικίαν του
εκ των κατοίκων τού αυτού χωρίου Μίχου Δήμου κατέκαυσε την σύζυγον αυτού και
ελήστευσαν την περιουσίαν του. Διά ταύτα κατεδικάσθη ο Μόσχος ούτος εις τον
δι’ αγχόνης θάνατον.

[7 Απριλίου 1673]

Ι. Βασδραβέλλης, Αρματολοί και Κλέφτες εις την Μακεδονίαν, Θεσσαλονίκη 1947,
σ. 59.

Ο Νίκος Κοταρίδης είναι Επίκουρος καθηγητής στο Πάντειο Πανεπιστήμιο