Η «Σιωπή» των διανοουμένων

Πολλοί από αυτούς που ειρωνεύθηκαν τον Φρ. Φουκουγιάμα για το αφελές ρητορικό
του σχήμα περί του «Τέλους της Ιστορίας», δεν κατανόησαν ίσως το βαθύτερο
περιεχόμενο του μηνύματος που εξέπεμπε:

Γιατί στην ουσία κήρυξε το «Τέλος» των ερμηνευτικών σχημάτων που προσπαθούν να
ενοποιήσουν τα πεδία της οικονομίας, της κοινωνίας και της πολιτικής σε ένα
ενιαίο πλαίσιο σχέσεων και ισορροπιών που διασφαλίζουν την κοινωνική πρόοδο,
μέσα σε συνθήκες κοινωνικής δικαιοσύνης και αλληλεγγύης.

Τη θέση των σχημάτων αυτών καταλαμβάνει τώρα το σύγχρονο
οικονομικο-τεχνολογικό σχήμα της «παγκοσμιοποίησης», που θεμελιώνεται στην
επικράτηση των οικονομικών αξιών της ανταγωνιστικής αγοράς, δηλαδή σε έναν
σύγχρονο «οικονομισμό» στην υπηρεσία του οποίου τίθεται η τεχνολογική πρόοδος,
ως νομιμοποιητική αρχή του νεοφιλελεύθερου αυτού οικουμενισμού.

Αυτή ακριβώς η θεωρητική κατασκευή αυτοαναγορεύεται ως μονοδρομος, ως σχήμα
που δεν επιδέχεται αντιπαράθεση, που δεν περιέχει εσωτερικές αντιφάσεις.

Κάθε άλλη εκδοχή συνιστά αυτόματα «αίρεση» και δεν τίθεται καν θέμα διαλόγου
πάνω σε αρχές, ακόμη και με βάση το επικοινωνιακό πρότυπο του Habermas…

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, επιβάλλεται με γρήγορους ρυθμούς η σύγχρονη «σιωπή
των αμνών», η σιωπή των διανοουμένων, με όλες τις αμφισβητήσεις που εμπεριέχει
ο όρος αυτός.

Κάθε ιστορική εποχή, κάθε σημαντική κοινωνική διεργασία, ανέδειξε ιδέες και
προσωπικότητες που συνέλαβαν την ιστορία και την κοινωνία πέραν των στενών
ορίων του τόπου και του χρόνου τους, που έδωσαν τις δικές τους μάχες, που
αγωνίσθηκαν για τις ιδέες και τις διανοητικές τους «κατασκευές».

Στην πρόσφατη περίοδο, κατά τις δεκαετίες του 1960 και 1970, όχι μόνο στην
Ευρώπη, αλλά και σε παγκόσμιο επίπεδο, υπήρξαν γόνιμες θεωρητικές συζητήσεις,
προτάθηκαν επεξεργασμένα σχήματα κοινωνικής οργάνωσης, και τελικά οι
θεωρητικός/επιστημονικός λόγος και οι κοινωνικοί αγώνες συναντήθηκαν σε μια
σπάνια ιστορική σύζευξη.

Η κριτική του σοβιετικού προτύπου, οι νεο-μαρξικές θεωρήσεις, οι οικονομικοί
μηχανισμοί άνισης ανταλλαγής μεταξύ κέντρου – περιφέρειας αποτέλεσαν πεδία
γόνιμων και οξύτατων ιδεολογικο-πολιτικών αντιπαραθέσεων.

Ο Λόγος κυκλοφορούσε ελεύθερος και δημιουργικός «γονιμοποιώντας» τους
κοινωνικους αγώνες και τα πολιτικά προγράμματα των προοδευτικών κομμάτων.

Ιδιαίτερα από το 1990 και μετά, αρχίζει η εποχή της «Μεγάλης Σιωπής». Η πτώση
των καθεστώτων του πρώην Ανατολικού Συνασπισμού, όχι μόνο, δεν αποτέλεσε το
κεντρικό πεδίο προβληματισμού μεταξύ των θεωρητικών επιστημόνων, των
διανοουμένων και των πολιτικών, ώστε μέσα από μια νηφάλια κριτική αποτίμηση να
προκύψουν προτάσεις για αλληλέγγυες κοινωνίες, αλλά αντίθετα, το 1990,
αποτέλεσε την τελική αφετηρία της υποχώρησης και της ενσωμάτωσης της
θεωρητικής διαλεκτικής σκέψης στον οικονομισμό και στον τεχνοκρατισμό.

Οι οικονομικοί μηχανισμοί, μέσα από μια διαδικασία ­ την οποίαν εύστοχα
περιγράφει ο J. Habermas ως «αποικιοποίηση του βιόκοσμου» ­, ενσωματώνουν και
αποϊδεολογικοποιούν όλο και ευρύτερους χώρους της πολιτιστικής και κοινωνικής
δραστηριότητας.

Οι διανούμενοι εντάσσονται και αυτοί, μέσα από την ίδια διαδικασία, στο
κυρίαρχο πρότυπο οικονομικών αξιών, θεσμών, ιδεών, ρόλων. Κάθε απόπειρα να
διατυπώσουν έναν αυτόνομο κριτικό λόγο τούς οδηγεί νομοτελειακά στο περιθώριο.

Γι’ αυτό και όσοι δεν διαβαίνουν οριστικά το κατώφλι της «σιωπής», είτε
αρκούνται σε παραινέσεις για την απάμβλυνση των ακραίων συνεπειών του
συστήματος ­ αναζητώντας νεοφιλελεύθερους «τρίτους δρόμους» ­ είτε αποτελούν
επίσημους «νομιμοποιητικούς μηχανισμούς» του συστήματος, ευωχούμενοι σε
δεξιώσεις και σε «φιλανθρωπικές εκδηλώσεις» των πολιτικο-οικονομικών κέντρων
εξουσίας.

Ιστορικά, οι διανοούμενοι και οι θεωρητικοί επιστήμονες συνδέθηκαν πάντα με
τις κοινωνικές διεργασίες και τα πολιτικο-ιδεολογικά σχήματα. Σήμερα, όμως, οι
σύγχρονες «κοινωνίες της διακινδύνευσης» ζουν στην αβεβαιότητα και στην
ανασφάλεια.

Δεν φαίνεται να έχουν περιθώρια για θεωρητικές αναζητήσεις, για συγκρούσεις
πάνω σε αρχές και αξίες.

Τα ίδια τα πολιτικά κόμματα έχουν εγκαταλείψει κάθε ιδεολογικό «εξοπλισμό» και
προσπαθούν να πείσουν την κοινωνία ότι είναι καλύτεροι «διαχειριστές» από τους
αντιπάλους τους, έχοντας παραχωρήσει τμήματα της πολιτικής εξουσίας και της
διακυβέρνησης στα ισχυρά οικονομικά κέντρα.

Σήμερα, οι διανοούμενοι δεν μπορούν να αποτελέσουν οργανικά τμήματα της
κοινωνίας (Α. Γκράμσι). Δεν μπορούν καν να κλεισθούν σε «γυάλινους πύργους»,
αφού τους πολιορκούν οι πολυεθνικές εταιρείες, προκειμένου να μετατρέψουν τις
επιστημονικές αναζητήσεις και δημιουργίες σε εμπορεύματα, όπως μας δείχνει το
παράδειγμα της γενετικής μηχανικής και της βιοτεχνολογίας.

Ούτε όμως η ιστορία τελείωσε ούτε οι κοινωνικές αντιθέσεις καταργήθηκαν, έστω
και αν παράγονται κάτω από νέες συγκεχυμένες και αδιαφανείς μορφές.

Όσο και αν ο αγώνας των ιδεών μοιάζει σήμερα περισσότερο από κάθε άλλη φορά
ουτοπικός, οι ανθρώπινες αξίες, οι κοινωνικές ανάγκες και ο ορθός λόγος
παραμένουν αναντικατάστατα θεμέλια του παρόντος και του μέλλοντος.

Σε αυτά τα θεμέλια αρχών και αξιών, πρέπει να στηριχθούν και οι διανοούμενοι,
και να μετατρέψουν τη «Μεγάλη Σιωπή» και τον «ψίθυρο» σε μια «Μεγάλη Κραυγή»,
αναλαμβάνοντας τον πρώτο ρόλο που είχαν πάντα στην Ιστορία.

Ο Μενέλαος Γκίβαλος είναι Λέκτορας Πολιτικής Επιστήμης του Πανεπιστημίου Αθηνών.