ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Το υποβρύχιο και ο πύργος

Η καταστροφή του ρωσικού υποβρυχίου και η πυρκαγιά στον πύργο της
τηλεόρασης της Μόσχας λίγες μέρες μετά δεν θα είχαν την εξαιρετική σημασία που
απέκτησαν, αν ο Πρόεδρος της χώρας δεν είχε κάνει εκείνη την τραγική δημόσια
ομολογία «είμαστε μια διαλυμένη χώρα» ή κάπως έτσι.

Και δεν θα είχαν αυτήν την εξαιρετική σημασία, αφού και άλλα υποβρύχια, ρωσικά
και άλλων χωρών, έχουν στο παρελθόν βυθιστεί, με πολλούς νεκρούς, και άλλα
δημόσια κτίρια, λίγο – πολύ παντού στον κόσμο, έχουν καεί, ολόκληρα ή μέρος
τους· δεν πρόκειται για πρωτοφανή γεγονότα δηλαδή.

Το ιδιαίτερο ­ και εξαιρετικό ­ βρίσκεται σε αυτό που κρύβουν ή σέρνουν πίσω
τους οι συγκεκριμένες καταστροφές· αυτό το ιδιαίτερο και εξαιρετικό το
υπαινίχθηκε ο Πρόεδρος: πρόκειται για καταστροφές που μπορούν να υποδείξουν ­
και να τεκμηριώσουν ­ τη διάλυση μιας χώρας. Προσωπικά και με την άδειά του,
θα προτιμούσα, αντί για «χώρα», να είχε πει «κοινωνία». Τώρα, πώς είναι
δυνατόν άνθρωποι, όπως ο Πρόεδρος, οι οποίοι από καίριες θέσεις του
προηγούμενου καθεστώτος συνέβαλαν στη διάλυση της κοινωνίας (ο προκάτοχός του
Πρόεδρος ακόμη περισσότερο), να οικτίρουν τη διάλυσή της δεν εξηγείται από την
ειρωνεία της ιστορίας· εξηγείται μόνον μέσα από τη συνεχιζόμενη διάλυση ­ και
αυτά ας θεωρηθούν ως μια παρένθεση.

Εκτός όμως από δείκτης της διαλυμένης κοινωνίας, έργο των προηγούμενων
πολιτικών συστημάτων, οι συγκεκριμένες καταστροφές, αλλά όχι μόνον αυτές,
είναι μάρτυρες και μιας συνεχιζόμενης αδυναμίας για ανάπλασή της, για
επανεγκαθίδρυση και επαναλειτουργία κοινωνικών σχέσεων. Μιλώ τώρα για το
συνολικό πρόβλημα των κοινωνιών των χωρών της λεγόμενης τότε ανατολικής
Ευρώπης και εννοώ την εξουδετέρωση των κοινωνιών και την ακύρωση των
κοινωνικών σχέσεων απ’ αυτά τα συστήματα: πρόκειται για πολιτικά συστήματα, τα
οποία δεν άλλαξαν τις κοινωνικές σχέσεις, απλώς τις κατάργησαν και προσπάθησαν
να λειτουργήσουν ερήμην της κοινωνίας.

Και επιβίωναν αυτά τα συστήματα όσο κατάφερναν να επιτυγχάνουν έναν ελάχιστο
βαθμό συσσώρευσης, στοιχειώδους οικονομικής συσσώρευσης· τόσο, όσο να
διασφαλίζεται η αναπαραγωγή του συστήματος, χωρίς σοβαρούς κραδασμούς και με
δεδομένο σύμμαχο τη συνεχιζόμενη εξουθένωση της κοινωνίας.

Αυτήν την τραγική πραγματικότητα είχαμε καθυστερήσει πολύ να την αντιληφθούμε
και, κυρίως, να την κατανοήσουμε και να την ερμηνεύσουμε. Τα λέω όλα αυτά για
να θυμίσω την προέλευση του προβλήματος και να τονίσω την τραγικότητα της
δήλωσης του Προέδρου της Ρωσίας· η οποία, επιπλέον, έρχεται δέκα χρόνια μετά
την κατάρρευση των προηγούμενων πολιτικών συστημάτων, για να αποδείξει ότι οι
μαζικές διαστάσεις που τότε είχαν δοθεί στις λειτουργίες της ελεύθερης αγοράς
­ τα θυμόμαστε, ήταν η καθημερινή καραμέλα τους ­ δεν επιτυγχάνονται από μόνες
τους και ούτε από τη μια μέρα στην άλλη.

Η λειτουργία αυτής της περιβόητης ελεύθερης αγοράς απαιτεί μια μακρά
διαδικασία νέας συσσώρευσης, καπιταλιστικής πια, και απαιτεί επίσης τη
συμμετοχή της κοινωνίας σ’ αυτήν. Εδώ όμως συμβαίνουν τα ακριβώς αντίθετα: η
κοινωνία εξακολουθεί να παραμένει εξουθενωμένη και διαλυμένη και είναι μια
κοινωνία που προσπαθεί να τραφεί, ακόμη, από τη σοσιαλιστική συσσώρευση, η
οποία όμως και ισχνή και μίζερη ήταν και αναχρονιστική και πεπαλαιωμένη είναι
πια σήμερα, είτε για δρόμους και εργοστάσια και όπλα και αεροπλάνα κ.λπ.
μιλούμε είτε για οργανωτικά σχήματα και για νοοτροπίες. Πρέπει να θυμηθούμε
ότι τα προηγούμενα συστήματα κατέρρευσαν, δεν ανατράπηκαν· και γι’ αυτό η
κατάρρευσή τους άφησε πίσω της ακέραιη τη βαθιά κρίση.

Ο Βασίλης Κρεμμυδάς είναι καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Αθηνών.