Όταν τα πανηγύρια ήταν κοσμικό γεγονός στην Αττική

Διπλοπενιές, ήχοι από κλαρίνα, ακορντεόν και βιολιά. Λαϊκά και δημοτικά
συγκροτήματα πάνω σε πάλκα στολισμένα με λαϊκές εικόνες και νότες
πενταγράμμου. Γενναίο φαγοπότι με ψητά και άφθονη παγωμένη μπίρα «Φιξ». Τα
μεγάφωνα αναγγέλλουν ονόματα και αριθμούς προτεραιότητας για χορό. Πάνω στο
κέφι ο κόσμος πετά χαρτονομίσματα και χρυσές λίρες στα όργανα. Γλέντια
τρικούβερτα στα τριήμερα πανηγύρια της Αττικής και της ευρύτερης περιοχής. Από
τα Σπάτα στο Μενίδι και τη Χασιά και από τον Μαραθώνα και το Μαρκόπουλο στην
Κούλουρη και τον Ασπρόπυργο. Τα πανηγύρια, που άλλοτε αποτελούσαν το μεγάλο
κοσμικό και πολιτιστικό γεγονός για κάθε χωριό, πόλη ή περιοχή, αργοσβήνουν.
Αυτές οι μαζικές λαϊκές εκδηλώσεις τείνουν να ξεχαστούν. Στα πανηγύρια της
Αττικής τα γλέντια άρχισαν προπολεμικά. Συμμετείχαν τα μεγαλύτερα ονόματα του
σμυρναίικου και δημοτικού τραγουδιού και οι πρώτοι οργανοπαίκτες της
μικρασιατικής σχολής: Ρόζα Εσκενάζυ, Γεωργία Μηττάκη, Στελλάκης Περπινιάδης,
Κώστας Ρούκουνας, Δημήτρης Σέμσης ή Σαλονικιός, Εμμανουήλ Χρυσαφάκης ή
Φυστιξής, Γιάννης Ογδοντάκης και άλλοι σημαντικοί καλλιτέχνες του είδους. Η
συνέχεια των εκδηλώσεων στα πανηγύρια της Αττικής, μετά την Κατοχή, ήταν
εντυπωσιακή. Πιο συγκεκριμένα, στην 20ετία 1950-1970, οι κορυφαίοι καλλιτέχνες
του ρεμπέτικου, δημοτικού και λαϊκού τραγουδιού συμμετείχαν στα πιο δυναμικά
σχήματα που έπαιζαν και τραγουδούσαν στα πανηγύρια. Μανώλης Χιώτης, Τάκης
Μπίνης, Σωτηρία Μπέλλου, Γιώργος Μητσάκης, Γιάννης Παπαϊωάννου, Ρένα Ντάλια,
Γρηγόρης Μπιθικώτσης, Στέλιος Καζαντζίδης, Καίτη Γκρέυ, Πάνος Γαβαλάς, Πόλυ
Πάνου, Πρόδρομος Τσαουσάκης, Γιώργος Ζαμπέτας και οι δημοτικοί Παπασιδέρης,
Σκαφίδας, Ανδριανός, Μπέκος, Ντακουΐ, Παπαδόπουλος, Βασιλόπουλος, Σαλέας,
Κοκοντίνης. Όμως «πρωταθλητές» με συνεχή θητεία σ’ αυτές τις εκδηλώσεις είναι
ο Γιώργος Κόρος (σολίστ του βιολιού και συνθέτης) και ο Βαγγέλης Περπινιάδης.
Οι χώροι που φιλοξενούσαν τα συγκροτήματα στα πανηγύρια ήταν υπαίθριοι και
διαμορφώνονταν ειδικά από ιδιοκτήτες καφενείων ή ταβερνών. Στα Σπάτα (πανηγύρι
Αγίων Αποστόλων) οι εκδηλώσεις γίνονταν στου Μιχαλάκη ή Μάριου, από το 1950,
με αμιγή λαϊκά συγκροτήματα. Στον Μαραθώνα (29 Αυγούστου), ο Στέλιος Πλακίτσης
είχε στήσει το κέντρο του στο ιστορικό καφενείο Τσάμη. Στο Μαρκόπουλο τα
στέκια ήταν τρία: Αντρέας Καλαφούτης, Βαγγέλης Πίνης και Μπαρμπα-Μήτσος
Καρτέρης. Οι καλύτεροι χορευτές στα πανηγύρια των Μεσογείων ήταν Σπαταναίοι.
Είναι χαρακτηριστική η φράση που λέγεται, πως όταν χόρευαν στην πίστα,
κουδουνίζανε τα γυαλικά στα ράφια του μαγαζιού. Τόση ήταν η λεβεντιά των
χορευτών. Όλα αυτά όμως σήμερα είναι μια ωραία ανάμνηση. Δεν υπάρχουν πλέον
ούτε οι γνήσιοι λαϊκοί και δημοτικοί καλλιτέχνες, ούτε οι μερακλήδες οργανωτές
των πανηγυριών. Κι έτσι ένα κομμάτι της λαϊκής μας παράδοσης αποτελεί παρελθόν.

Ο Γιώργος Ζαμπέτας με το συγκρότημά του στα πρώτα χρόνια της 10ετίας του ’50 σε πανηγύρι στα Μεσόγεια

Με τα δάχτυλά της κολλημένα στα μπάσα του ακορντεόν άρχισε να παίζει την
εισαγωγή του τραγουδιού. Σταμάτησε όμως και πλησίασε προς το μοναδικό
μικρόφωνο που διέθετε το πάλκο και φώναξε: «Και τώρα σειρά έχει το “15”, η
οικογένεια Χρυσίνα». Ήταν η Λέλα Παπαδοπούλου, νέα και όμορφη, ντυμένη στα
λευκά, μέλος του συγκροτήματος Γιάννη Τατασσόπουλου, στο πανηγύρι τ’ Άη
Γιάννη, στις 29 Αυγούστου 1955, στον Μαραθώνα. Κοντά στα 1.000 άτομα είχαν
πιάσει τραπέζια στη μεγάλη αυλή του καφέ-μπαρ «Ο Στελλάκης». Τα γκαρσόνια με
τους χάρτινους δίσκους σέρβιραν το ψητό και τις μπίρες που έβγαζαν μέσα από τα
ψυγεία με πάγο. Άνδρες, γυναίκες, παιδιά, τραγουδούσαν, χόρευαν και
χειροκροτούσαν. Οι κυρίες της εποχής του ’50, που πήγαιναν στα πανηγύρια με
τις καλύτερες και πιο ακριβές τουαλέτες τους, δεν ακολουθούσαν τους άνδρες
στην μπίρα. Προτιμούσαν κατά τη διάρκεια του φαγητού να πίνουν πίπερμαν ή
τσέρι. Τα ηδύποτα είχαν μεγάλη πέραση εκείνα τα χρόνια. Οι ζεϊμπεκιές, τα
χασαποσέρβικα, τα καλαματιανά έπαιρναν και έδιναν. Η χαρτούρα μπροστά στα
όργανα της ορχήστρας, όταν το κέφι ανέβαινε στα ύψη μετά τις 3 το πρωί,
σχημάτιζε έναν μικρό λόφο. Κάποιοι γλεντζέδες, περισσότερο κουβαρντάδες,
ανέβαιναν στο πάλκο και «ασήμωναν» τους καλλιτέχνες με χρυσές λίρες. Γλέντια
ως τα ξημερώματα στα μεγάλα πανηγύρια των χωριών της Αττικής. Ο Αύγουστος ήταν
ο κατ’ εξοχήν μήνας των πανηγυριών. Η μαζική λαϊκή διασκέδαση σ’ όλο της το
μεγαλείο. Κράτησε περίπου 25 χρόνια.

Σήμερα οι εικόνες αυτές αποτελούν μια όμορφη ανάμνηση, αλλά δημιουργούν και
μια ατέλειωτη πίκρα για την εξαφάνιση της λαϊκής παράδοσης, μας λέει ο Στέλιος
Πλακίτσης, από τον Μαραθώνα, ο άνθρωπος που από το 1955 οργάνωνε τέτοιες
εκδηλώσεις κάθε χρόνο, στο πανηγύρι του χωριού του, το τριήμερο 28, 29 και 30
Αυγούστου, τη γιορτή του Άη Γιάννη.

Τα πανηγύρια στην Αττική, αλλά και σε πολλά άλλα χωριά, ήταν το κοσμικό
γεγονός της χρονιάς για κάθε περιοχή, θυμάται ο Μιχάλης Μιχαλάκης (γνωστός σαν
Μάριος) που πρωτοστατούσε την 20ετία 1950-1970 στα χωριά των Μεσογείων. «Ένα
μήνα πριν από το τριήμερο των κεντρικών εκδηλώσεων του πανηγυριού ­ λέει ο
Μάριος ­ άρχιζαν οι μεγάλες ετοιμασίες. Ασπρίσματα στους δρόμους και στα
σπίτια, οι γυναίκες και τα κοριτσόπουλα έραβαν τα καλά τους φορέματα και οι
ιδιοκτήτες των καφενείων πήγαιναν στην Αθήνα για να κλείσουν τις κομπανίες
μουσικών και τραγουδιστών. Οι επαφές γίνονταν με μυστικότητα, γιατί υπήρχε
μεγάλος ανταγωνισμός. Τα πρώτα χρόνια της δεκαετίας του ’50 κυριαρχούσαν τα
δημοτικά συγκροτήματα, αλλά εγώ στα Σπάτα (στο πανηγύρι των Αγίων Αποστόλων ­
29 και 30 Ιουνίου) προχώρησα σε αλλαγές που ξάφνιασαν», λέει ο Μάριος με
υπερηφάνεια και το εξηγεί: Στο μαγαζί του πατέρα μου άρχισα να καλώ λαϊκά
συγκροτήματα, γιατί τότε σημείωνε άνοδο το λαϊκό τραγούδι, αλλά και για έναν
άλλο λόγο: ότι ο κόσμος που διασκέδαζε στο πανηγύρι των Σπάτων και κυρίως οι
νέοι ήξεραν και ήθελαν να χορεύουν ζεϊμπέκικα και χασάπικα. Την πρώτη δεκαετία
­ συνεχίζει ο Μάριος ­ πέρασαν από το μαγαζί μου οι μεγαλύτερες φίρμες:
Παπαϊωάννου, Ρένα Ντάλια, Ζαμπέτας, Άννα Μπέλλα, Βασιλειάδης, Μενιδιάτης,
Τσαουσάκης, Ρούκουνας, Καίτη Γκρέυ, Ποτοσίδης, Τατασσόπουλος, Λέλα
Παπαδοπούλου, Γιώργος Παπαδόπουλος, Ντούο Δασκαλάκη και δεκάδες ακόμη γνωστοί
μουσικοί και τραγουδιστές του λαϊκού πενταγράμμου. Αυτά τα τρικούβερτα γλέντια
στα πανηγύρια έχουν σβήσει, λέει με παράπονο ο Μιχάλης Μιχαλάκης ή Μάριος, από
τα Σπάτα. Μας έχουν αλλάξει τη ζωή μας ­ τονίζει ­, τις συνήθειες, τα
πατροπαράδοτα έθιμα. Στα πανηγύρια σιγά – σιγά αντικατέστησαν τις μπίρες με το
ουίσκι!

Οι καλύτεροι χορευτές στα πανηγύρια των Μεσογείων ήταν Σπαταναίοι (αριστερά). Οι κορυφαίοι καλλιτέχνες του ρεμπέτικου, δημοτικού και λαϊκού τραγουδιού συμμετείχαν στα πιο δυναμικά σχήματα που έπαιζαν και τραγουδούσαν στα πανηγύρια (δεξιά)

Ο χορός, που είχε μεγάλη τάξη και ο κόσμος χόρευε με αριθμούς και πρόσφερε
μοναδικές φιγούρες, έχει παραχωρήσει τη θέση του σ’ έναν ομαδικό χορό-αχταρμά.
Τα συγκροτήματα που έπαιζαν τρία μερόνυχτα συνέχεια έχουν αντικατασταθεί από
φίρμες της εποχής μας, που τραγουδούν μόνο δύο – τρεις ώρες και αμείβονται με
εκατομμύρια. Δεν νοείται πανηγύρι με ουίσκι και ξηρούς καρπούς και με
ομαδικούς χορούς. Ακόμη και σαν συναυλίες που προσπαθούν να παρουσιασθούν
αυτές οι εκδηλώσεις, έχουν χάσει το νόημά τους.

Στην ομάδα των πιο διάσημων οργανωτών πανηγυριών της Αττικής είναι και ο
Δημήτριος Κόλλιας ή Μητσοκόλλιας, από τη Χασιά (Φυλή).

Σαράντα ολόκληρα χρόνια «καιγόταν το πελεκούδι» από τα γλέντια στο πανηγύρι
της περιοχής τον Δεκαπενταύγουστο. Από το κέντρο «Βάκχος» στη Χασιά που το
λειτουργούσε ο ίδιος (όταν ήταν 22 χρόνων) από το 1958, έχουν παρελάσει τα πιο
γνωστά λαϊκά και δημοτικά συγκροτήματα: Μιχάλης Μενιδιάτης, Βαγγέλης
Περπινιάδης, Μανώλης Αγγελόπουλος, Καίτη Γκρέυ, Κώστας Ρούκουνας, Γιώργος
Κόρος, Σοφία Κολλητήρη, Ευσταθίου, Λίτσα Διαμάντη, Κώστας Σκαφίδας, Βάσω
Χατζή, Ρεμύ, Γιάννης Βασιλόπουλος, Χριστοδουλόπουλος, Μπέκος. Με μεγάλο
παράπονο ­ λέει ο Δημήτριος Κόλλιας ­ παρατηρούμε ένα έθιμο και έναν γνήσιο
τρόπο διασκέδασης να σβήνει, να χάνεται. Ειλικρινά, έχω έναν πόνο ψυχής που τα
πανηγύρια μας, όχι μόνο εδώ στη Χασιά, αλλά στην Αττική ολόκληρη και σε άλλα
μέρη, αποτελούν πια μία ανάμνηση. Εγώ πάντως ­ λέει ­ θα συνεχίσω όσο με
παίρνει ακόμη να κρατώ το έθιμο.

Ο Στέλιος Πλακίτσης, που οργάνωνε τις μεγάλες βραδιές στο πανηγύρι του
Μαραθώνα, δεν σταματούσε εκεί. Δεν άφηνε χωριό για χωριό στην Αττική και στην
ευρύτερη περιοχή. Πήγαινε με συντροφιές και διασκέδαζε στα πανηγύρια σε Σπάτα,
Μαρκόπουλο, Κορωπί, Παιανία, Κερατέα, Κιούρκα, Πολυδένδρι, Καπανδρίτι,
Κακοσάλεσι, Χασιά, Μενίδι, Ασπρόπυργο, Κούλουρη (Σαλαμίνα). Οι εμπειρίες του
είναι μεγάλες και οι εικόνες που περιγράφει μοναδικές: «Η χαρτούρα και οι
λίρες ήταν το άλφα και το ωμέγα στα πανηγύρια. Γνωστοί και διάσημοι
καλλιτέχνες του λαϊκού τραγουδιού, μέσα σε τρία βράδια που κρατούσαν οι
εκδηλώσεις και οι χοροί, έπαιρναν τόσα χρήματα όσα σε μία ολόκληρη σεζόν στα
κέντρα που δούλευαν.

Και δεν ήταν τυχαίο ότι έρχονταν και τραγουδούσαν οι Χιώτης, Παπαϊωάννου,
Ρούκουνας, Καζαντζίδης, Μπιθικώτσης, Γαβαλάς, Τσαουσάκης, Πάνου, Γκρέυ, Ντάλια
και πολλά πρώτα ονόματα του λαϊκού τραγουδιού.

Είχαν όμως και άλλο όφελος εκτός από το οικονομικό. Τους αγαπούσε πολύ ο
κόσμος που έπαιζαν και τραγουδούσαν στα πανηγύρια και ήταν πολλοί εκείνοι που
αργότερα πήγαιναν να τους ακούσουν στα κέντρα που τραγουδούσαν στην περιοχή
της Αθήνας. Όπως θυμάται ο Στέλιος Πλακίτσης, στον Μαραθώνα και στο Μαρκόπουλο
πήγαιναν ο Στέλιος Καζαντζίδης, ο Ρούκουνας και ο Τσαουσάκης, στα Σπάτα ο
Παπαϊωάννου, η Ντάλια, ο Ζαμπέτας και ο Τατασσόπουλος, στο Κορωπί ο Γαβαλάς, η
Δούκισσα, ενώ στη Δυτική Αττική την πρωτιά είχαν ο Στελλάκης Περπινιάδης και ο
γιος του Βαγγέλης, ο οποίος συνεχίζει μέχρι σήμερα να πηγαίνει και να τραγουδά
στο πανηγύρι της Αγίας Παρασκευής στον Ασπρόπυργο (26 Ιουλίου).

Ο Ζαχαρίας Τσίγκος, που οργανώνει χρόνια ολόκληρα εκεί τις εκδηλώσεις, λέει
χαρακτηριστικά: Πολλοί τραγουδιστές έχουν περάσει από τον Ασπρόπυργο, αλλά ο
Βαγγέλης Περπινιάδης έχει τα πρωτεία. Τον αγαπάμε όλοι μας τόσο πολύ κι αν
ποτέ θελήσει να βάλει υποψηφιότητα για δήμαρχος θα βγει παμψηφεί. Στη Σαλαμίνα
(Κούλουρη), αλλά και στα Κιούρκα, στο πανηγύρι της 23ης Αυγούστου (Εννιάμερα
της Κοιμήσεως της Θεοτόκου) κυριαρχούσαν τα δημοτικά συγκροτήματα. Αυτό είχε
σχέση και με την καταγωγή (από τη Σαλαμίνα) των μεγάλων του δημοτικού
τραγουδιού, των Γιώργου Παπασιδέρη, Μίμη Ανδριανού και Γιάννη Σκληρού.
Χαρακτηριστικό στο πανηγύρι της Κούλουρης είναι ότι στις γυναίκες δεν
επιτρεπόταν να χορέψουν με εντολή-προτροπή από την Ιερά Μονή της Φανερωμένης
στη Σαλαμίνα, λόγω της μνήμης της Παναγίας.

Ο Γιώργος Κόρος, ο βετεράνος σολίστ του βιολιού και συνθέτης δημοτικών και
λαϊκών τραγουδιών, που θεωρείται ο κορυφαίος στα πανηγύρια της Αττικής και
όλης της χώρας, με θλίψη του διαπιστώνει ότι το έθιμο σβήνει και χάνεται. Κι
αν γίνονται σήμερα ­ λέει ­ τέτοιες εκδηλώσεις δεν μοιάζουν με τα πανηγύρια
στα οποία ο κόσμος γλεντούσε οικογενειακά.

Η αλλαγή του τρόπου ζωής που μας έχουν επιβάλει, κατά τον Γιώργο Κόρο, δεν
αντέχει γλέντια σαν κι αυτά των πανηγυριών. Σήμερα ο κόσμος «διασκεδάζει» με
ψεύτικες και ανούσιες εκδηλώσεις. Δυστυχώς η εποχή μας έχει αλλάξει ή,
καλύτερα, της έχουν αλλάξει το ύφος.