Ρaul Samuelson Τα καλά και τα κακά νέα στην παγκόσμια σκηνή

Ο Paul Samuelson είναι καθηγητής Οικονομίας στο Ινστιτούτο Τεχνολογίας της Μασαχουσέτης (ΜΙΤ) και κάτοχος του βραβείου Νόμπελ Οικονομικών

Καθώς βρισκόμαστε στα μέσα του καλοκαιριού παρατηρείται σημαντική αλλαγή των
οικονομικών προσδοκιών, τόσο στις ΗΠΑ όσο και στον υπόλοιπο κόσμο.

Από τον προηγούμενο Μάρτιο, τόσο οι μετοχές εταιρειών που δραστηριοποιούνται
στον χώρο της τεχνολογίας όσο και οι μετοχές που ανήκουν στις εταιρείες της
παλαιάς οικονομίας βρίσκονται σε χαμηλότερα επίπεδα από την υψηλότερη τιμή
τους.

Η ίδια ανησυχία παρατηρείται στις ευρωπαϊκές και τις ασιατικές αγορές. Μέχρι
στιγμής, οι αποδόσεις, από τις αρχές του χρόνου, είναι αμελητέες ή ακόμη και
αρνητικές για τους περισσότερους κλάδους της αγοράς.

Γιατί; Οι πιο αισιόδοξοι στη Γουώλ Στρητ λένε ότι εκείνο που φοβούνται
περισσότερο είναι η Ομοσπονδιακή Τράπεζα των ΗΠΑ και ο επικεφαλής της, κ. Άλαν
Γκρίνσπαν. Έξι φορές έχει αυξήσει τα βραχυπρόθεσμα επιτόκια.

Γιατί, όμως, αυτές οι πράξεις σαδισμού; Πιθανότατα, οι αρμόδιοι στην Κεντρική
Τράπεζα των ΗΠΑ έχουν πάρει πολύ σοβαρά τις προειδοποιήσεις του προέδρου τους
για «παράλογη υπεραφθονία». Με απλά λόγια, αυτό σημαίνει ότι η Γουώλ Στρητ ­
αλλά και τα χρηματιστήρια του Λονδίνου, του Τόκιο και της Φρανκφούρτης ­
αποτίμησαν τις μετοχές με τόση γεναιοδωρία, που τείνει να δημιουργηθεί
«φούσκα».

Όπως έγινε το 1929. Όπως έγινε και στην Ιαπωνία το 1989. Όπως έγινε με τη
«φούσκα» της Βόρειας Θάλασσας τον 18ο αιώνα. Όπως έγινε με τη μανία της
ολλανδικής τουλίπας τον 17ο αιώνα.

Αυτό για το οποίο μιλώ δεν είναι ένα φαινόμενο που συναντάται μόνο στις ΗΠΑ. Η
νέα Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα στη Φρανκφούρτη αύξησε πρόσφατα, με τη σειρά
της, τον στόχο που έχει θέσει για τα επιτόκια, εν μέρει για να υπερασπίσει το
ευρώ έναντι των υπόλοιπων νομισμάτων.

Ο επικεφαλής της Τράπεζας της Ιαπωνίας πιστεύεται ότι θέλει πολύ να αυξήσει τα
επιτόκια στο Τόκιο, τα οποία βρίσκονται σε ιδιαίτερα χαμηλά επίπεδα, αμέσως
μόλις η οικονομική ανάκαμψη στην Ιαπωνία γίνει ορατή.

Οικονομικοί αναλυτές αρχίζουν να καταλαβαίνουν ότι εκείνο που πρέπει να
περιμένουν και να προσεύχονται να γίνει, είναι να επινοήσει κάποιο τέχνασμα ο
πρόεδρος Γκρίνσπαν, ώστε να προσγειωθεί ομαλά η αμερικανική οικονομία.

Αντί το ακαθάριστο εθνικό προϊόν να πέσει απότομα από τους σημερινούς ρυθμούς
αύξησης 4% έως 7% το χρόνο σε αρνητικούς ρυθμούς σηματοδοτώντας ύφεση, στόχος
είναι πλέον το ΑΕΠ να σημειώνει ετησίως σταθερή αύξηση της τάξεως του 2%-3%.
Αυτό θα είναι καλύτερο αποτέλεσμα από αυτό που συνέβη μεταξύ 1970-1990.

Αυτή την περίοδο, που η πορεία του πληθωρισμού απασχολεί πολλούς, οι ρυθμοί
ανάπτυξης της τάξεως του 2,5% έως 3,5% φαίνεται να οφείλονται σε μεγάλο βαθμό
στη μεγάλη άνοδο της παραγωγικότητας στις ΗΠΑ, αλλά και παγκοσμίως.

Η άνοδος αυτή οφείλεται στην ανάπτυξη της τεχνολογίας των υπολογιστών, στις
τηλεπικοινωνίες μέσω του Διαδικτύου, στους ημιαγωγούς και στη βιοτεχνολογία.

Πώς, όμως, η πραγματικότητα ανταποκρίνεται στην προσδοκία; Πρέπει να αναφέρω
ότι υπάρχουν καλά νέα και κακά νέα. Τα καλά νέα είναι ότι τον Απρίλιο και τον
Μάιο ο ρυθμός ανάπτυξης στις Ηνωμένες Πολιτείες όντως παρουσίασε την
επιβράδυνση που χρειαζόταν.

Οι πωλήσεις των αυτοκινήτων ήταν λίγο χαμηλότερες. Το ίδιο και οι πωλήσεις στη
λιανική αγορά. Το ποσοστό της ανεργίας, προς μεγάλη χαρά της Γουώλ Στρητ και
της αγοράς ομολόγων, αυξήθηκε, από 3,9% σε 4,1%.

Στην περίπτωση που η κυβέρνηση δεν είχε κάνει κάποιες ειδικές ρυθμίσεις όσον
αφορά κάποιες προσλήψεις στους κόλπους της, η προσφορά εργασίας θα ήταν ακόμη
μικρότερη.

«Είναι καλά τα νέα όταν αυξάνεται η ανεργία;» θα ρωτήσει κανείς. Σας δίνω την
άποψη όσων έχουν στα χέρια τους μετοχές: Τη στιγμή που η κατάσταση δείχνει να
ομαλοποιείται, ίσως ο κ. Γκρίνσπαν σταματήσει να κάνει σκέψεις για αύξηση των
επιτοκίων.

Έτσι, ίσως δούμε μέσα στο 2000 τις μετοχές εταιρειών υψηλής τεχνολογίας που
έχουμε στα χέρια μας να προσφέρουν κέρδη της τάξεως του 20%. Επίσης, ίσως
δούμε την επιστροφή μετοχών εταιρειών της παλαιάς οικονομίας, όπως της Κόκα
Κόλα, της Ζιλέτ, καθώς και της Πρόκτερ και Γκαμπλ.

Ποια είναι τα άσχημα νέα; Όταν παρατηρείται μείωση στον ρυθμό ανάπτυξης,
δημιουργούνται τάσεις που οδηγούν στη μείωση των κερδών. Οι χρηματιστές, εδώ
και στο εξωτερικό, είναι τόσο νευρικοί, ώστε κάθε φορά που μια εταιρεία
ανακοινώνει έστω και μικρή μείωση στην κερδοφορία ή διαψεύδει κάποιες αρχικές
προσδοκίες στον τομέα αυτόν αντιδρούν έτσι ώστε να σημειώνεται κάθετη πτώση
στην τιμή της μετοχής της. Πτώση της τάξεως του 10% ή 20% σε μία μόνο ημέρα
δεν είναι πλέον ασυνήθιστη.

Το σενάριο της «ομαλής προσγείωσης» όμως ίσως να μην είναι τόσο ευνοϊκό για τη
συνέχιση της έντονα ανοδικής πορείας των αγορών σε ολόκληρο τον κόσμο.

Στην οικονομία, όλα συνδέονται μεταξύ τους. Το Α μπορεί να προκαλέσει το Β. Το
Β, όμως, μπορεί να είναι η αιτία για τη δημιουργία του Α. Για τον λόγο αυτό,
δημιουργούνται οι «φούσκες». Αυτός είναι, επίσης, ο λόγος που στην παγκόσμια
οικονομία, όταν δημιουργούνται σοβαρά προβλήματα σε αναδυόμενες ασιατικές
αγορές, μπορεί να υπάρξουν άμεσες επιπτώσεις για το συνάλλαγμα στην Ευρώπη και
στη Λατινική Αμερική.

Γι’ αυτόν ακριβώς τον λόγο μια καλοπροαίρετη προσπάθεια για «ομαλή προσγείωση»
μπορεί να ξεφύγει από τον έλεγχο και να οδηγήσει σε φαινόμενα ύφεσης.

Ως μελετητής της οικονομικής ιστορίας, έμαθα να αντιστέκομαι στον πειρασμό να
βλέπω τα πράγματα από τη σκοπιά όσων αρέσκονται να αγοράζουν και να πωλούν
μετοχές μέσα σε μικρό χρονικό διάστημα. Αυτοί, τη μια ημέρα είναι υπερβολικά
αισιόδοξοι, ενώ την άλλη τα βλέπουν όλα μαύρα. Για μένα, εκείνο που πρόκειται
να συμβεί είναι το εξής:

Η αμερικανική οικονομία θα ακολουθήσει τελικά χαμηλότερους ρυθμούς ανάπτυξης.
Διαφορετικά περιμένουμε η Ομοσπονδιακή Τράπεζα να αυξήσει ακόμη περισσότερο τα
επιτόκια. Ο πρόεδρος Αβραάμ Λίνκολν ρωτούσε: «Πόσο μακριά πρέπει να είναι τα
πόδια ενός ανθρώπου;» Και απαντούσε ο ίδιος: «Τόσο, ώστε να μπορεί να φθάνει
στο έδαφος». Αυτό έχει εφαρμογή και στην Κεντρική Τράπεζα των ΗΠΑ. Κανείς δεν
μπορεί να προσδιορίσει πόσες αυξήσεις επιτοκίων θα αποφασιστούν στο μέλλον.
Αλλά κανείς δεν πρέπει να αμφιβάλλει ότι μέχρι να επιβραδυνθούν οι ρυθμοί
ανάπτυξης της οικονομίας μας θα χρειαστούν μερικές πρόσθετες κινήσεις
πιστωτικής συγκράτησης.

Δεν υπάρχει κανένας λόγος να αμφιβάλλουμε ότι στο τέλος αυτές θα οδηγήσουν
πράγματι σε επιβράδυνση της οικονομικής δραστηριότητας. Αυτό θα είναι
ευεργετικό για τους ξένους αλλά και για τους Αμερικανούς πολίτες.

Καμία καλή νεράιδα δεν υποσχέθηκε στους επενδυτές, εδώ και στο εξωτερικό, ότι
το κεφαλαιό τους θα έχει κάθε χρόνο διψήφιες αποδόσεις. Δεν μπορώ να προβλέψω
πότε θα επανέλθουμε σε κανονικές αποδόσεις. Αλλά όταν αυτό συμβεί θα είναι το
τέλος του κόσμου μόνο για τους κερδοσκόπους.

Αν από σήμερα μέχρι το 2005 ο Ντάου Τζόουνς και άλλοι δείκτες ανά τον κόσμο θα
έπρεπε να μειωθούν στα επίπεδα του 1996, για παράδειγμα, τότε το Διεθνές
Νομισματικό Ταμείο, η Παγκόσμια Τράπεζα και οι ηγέτες των επτά πλουσιότερων
χωρών στον κόσμο θα έπρεπε να έχουν τη δύναμη και τη σοφία να μην αφήσουν να
δημιουργηθεί οικονομικό αδιέξοδο.