ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Εικόνες και πραγματικότητα

Οι σχέσεις της αρχιτεκτονικής και της φωτογραφίας είναι πολλές και
ποικίλες. Δεν περιορίζονται μόνο στη φωτογράφηση των τόπων όπου εκτυλίσσεται η
ζωή ­ κτίσματα, πόλεις, χωριά, εξοχή, αλλά αναφέρονται και στη σχέση του
πραγματικού αρχιτεκτονικού έργου, με αυτό που παρουσιάζεται στην εικόνα.

Η φωτογραφία έχει την αυτονομία της, τους δικούς της κανόνες, στηρίζεται στις
επιλογές του φωτογράφου, στο «βλέμμα» του, στην οπτική γωνία, στους φωτισμούς,
στην επιθυμητή αφαίρεση ή προσθήκη στοιχείων στην πραγματικότητα, επεμβάσεις
εύκολα εφικτές με τις νέες τεχνικές, και τη χρησιμοποίηση του υπολογιστή.

Υπάρχει βέβαια και η αντίστροφη σχέση: το γεγονός των άπειρων δυνατοτήτων που
προσφέρει σήμερα η φωτογραφία επηρεάζει το ίδιο το αρχιτεκτονικό έργο και την
αρχιτεκτονική γενικότερα.

Τα κτίρια που διεκδικούν μια θέση στο στερέωμα της σύγχρονης αρχιτεκτονικής
«ποζάρουν» πολύ συχνά αυτάρεσκα, ήδη από το στάδιο της μελέτης μπροστά στο
φακό του φωτογράφου, πριν ακόμα «κατοικηθούν», καθώς δίνεται προτεραιότητα σε
μια εικόνα στεγνή και αδειανή χωρίς τους χυμούς που πλουτίζουν χώρους
προορισμένους να υποδεχτούν τη ζωή: ­ να «κατοικηθούν»­.

Η προϋπόθεση του «κατοικείν» απαιτεί μια διαδικασία επεξεργασίας των ορίων και
του κενού που παραλαμβάνουν τα όρια και δεν συνεπάγεται βέβαια, κτίρια
απρόσωπα χωρίς παρουσία στο περιβάλλον, δομημένο ή φυσικό.

Αυτή η στάση της εύκολης εξωστρέφειας είναι ορατή στις μελέτες που
υποβάλλονται τα τελευταία χρόνια για κρίση και σύγκριση, αλλά και σ’ αυτές που
επιλέγονται, πολύ συχνά, σε αρχιτεκτονικούς διαγωνισμούς: τα πλέον φωτογενή
κτίρια έχουν το προβάδισμα.

Η αρχιτεκτονική και η φωτογραφία ακουμπάνε και οι δύο στο φως, το
διαχειρίζονται η κάθε μια με τον τρόπο της, με τις τεχνικές και τις
ιδιαιτερότητές τους.

Ο Henry Alekan, γνωστός από την έρευνα και τις θεωρητικά τεκμηριωμένες απόψεις
του για το φυσικό και τεχνητό φως και ιδιαίτερα για τις προτάσεις του στον
κινηματογράφο, γράφει στο βιβλίο του «Τα φώτα και οι σκιές» ότι αυτό που
οφείλουμε στο φως πέρα από «βλέπω» είναι το «σκέπτομαι».

Το ποιητικό δυναμικό των έργων, στη φωτογραφία και στην αρχιτεκτονική
βρίσκεται πέρα από την εικόνα ή μάλλον «κατοικεί» στο εσωτερικό της εικόνας.

Αφορμή γι’ αυτές τις σκέψεις ήταν η έκθεση φωτογραφίας του John Donat, που
οργανώθηκε τον Ιούλιο, στο παλιό λιμάνι των Χανίων στο χώρο των Νεωρίων με την
πρωτοβουλία του Κέντρου Αρχιτεκτονικής Μεσογείου, με υπεύθυνο για την άψογη
οργάνωση του εκθεσιακού χώρου τον αρχιτέκτονα Κ. Μαυρακάκη.

Ο John Donat, στα χρόνια του ’60, βρέθηκε κατά τύχη στα Χανιά, το ταξίδι αυτό
ήταν κρίσιμο για την καλλιτεχνική του διαδρομή. Αν και ήταν αρχιτέκτονας,
αφιερώθηκε έκτοτε στη φωτογραφία και έγινε ένας από τους πιο διάσημους
φωτογράφους αρχιτεκτονικού έργου.

Στο βιβλίο: John Donat, Κρήτη 1960 ­ (Πανεπιστημιακές εκδόσεις Κρήτης Ηράκλειο
1999 ­ επιμέλεια Μαρία Βασιλάκη) ­ γράφει ο ίδιος για την «κρητική του
περιπέτεια»:

«Αιχμαλώτισα από το κρητικό τοπίο, τα βουνά, τις πεζούλες, τα χωράφια, με τις
ελιές και τις πορτοκαλιές, τα χωριά, τις πόλεις και τους ανθρώπους που ήταν
πολύ φιλόξενοι, όπου κι αν πήγαμε… Δεν μπορούσες να αντισταθείς, ήθελες όλα
να τα φωτογραφίσεις».

Ο Άγγλος φωτογράφος με το ξάφνιασμα της ματιάς του ξένου, αναγνωρίζει και
θαυμάζει την ενότητα στο μικρό σύμπαν που προσεγγίζει: τα παιδιά, οι γυναίκες
και οι άντρες στη δουλειά ή στη γιορτή έχουν κάτι από τα εκφραστικά μάτια των
αγίων και των αγγέλων στις τοιχογραφίες που φωτογραφίζει.

Τα ξωκλήσια, μικρά ταπεινά κτίσματα που ακουμπάνε στη γη και αναβλύζουν
πνευματικότητα, η πόλη και το λιμάνι, τα καθημερινά αντικείμενα, το ποτήρι, η
τσαγιέρα, το πιάτο, που «βλέπουν» από ψηλά τη θάλασσα.

Ένας κόσμος ολόκληρος ξετυλίγεται.

Βλέμματα των πραγμάτων που μας κοιτούν και τα κοιτάμε, διασταυρούμενες γραμμές
«ακτινοβολούσες, που διαγράφουν άπειρες διαδρομές», όπως έγραψε ο Leonardo Da
Vinci… Ο φωτογραφημένος μικρόκοσμος που στεγάστηκε σε γραμμική παράταξη στα
Ενετικά Νεώρια, στον άξονα του υψηλού θόλου αιωρούμενος από τα διαφανή
ανηρτημένα πετάσματα, επέτρεπε στον επισκέπτη της έκθεσης την ταυτόχρονη
εποπτεία του συνόλου και την αναγνώριση του κάθε θέματος, ξεχωριστά, χωρίς να
διαταράξει την επιβλητική παρουσία των εκατέρωθεν λιθοδομών και τα ίχνη των
αιώνων στην αδρή επιφάνειά τους.

Οι αρχιτέκτονες όπως και οι φωτογράφοι ανακαλύπτουν μέσα από τη δημιουργική
διαδικασία την αμοιβαιότητα του βλέμματος.

Τα αντικείμενα παρίστανται και ευθύνονται για τον χώρο που ορίζουν, τον χώρο
της αρχιτεκτονικής και κάθε τέχνης που διαλέγεται με το φως, ορίζουν τις
περιοχές μετάβασης, βλέπουν και βλέπονται, δημιουργούν σχέσεις αμοιβαιότητας
που εγγράφονται στον αέρα.

Αναπόφευκτη ιδιότητα του ορατού:

«Όσα σκέφτηκα μέσω των ματιών μου (through my eyes)», γράφει ο James Joyce,
στον Οδυσσέα και συνεχίζει: «κλείσε τα μάτια για να δεις».

Η Σουζάνα Αντωνακάκη είναι αρχιτέκτονας.