ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Ο μεσαίος χώρος

Από τη μεγάλη κρίση που περάσαμε πρόσφατα στις σχέσεις ανάμεσα στην
Εκκλησία και το Κράτος, απομονώνω επιλεκτικά ένα σοβαρό πρόβλημα που έχει
ιδιαίτερη σημασία για τη λειτουργία του πολιτικού μας συστήματος.

Αυτό το ζήτημα αφορά, δηλαδή, την ιδεολογική χρεοκοπία της θεωρίας του μεσαίου
χώρου που ενστερνίζεται το κόμμα της αξιωματικής αντιπολίτευσης. Η
ολοκληρωτική έλλειψη αυτονομίας του τελευταίου απέναντι στα προφητικά
κηρύγματα του Αρχιεπισκόπου Χριστόδουλου έφερε στην επιφάνεια το πολιτικό
έλλειμμα που αντιμετωπίζει η συντηρητική παράταξη μετά τις εκλογές. Τι εννοώ;
Φαίνεται, έτσι, ότι η επίκληση της κεντρώας αντίληψης εκφράζει περισσότερο ένα
πολιτισμικό χαρακτηριστικό, που συνδέεται ανενδοίαστα με τη μετριοπάθεια. Δεν
συσχετίζεται όμως με ένα ιδεολογικό πρόγραμμα που αφορά τη συγκρότηση της
κοινωνίας μας. Ας προσπαθήσουμε, λοιπόν, να ανακαλύψουμε τι τέλος πάντων
σημαίνει αυτή η ασαφής επίκληση του μεσαίου χώρου.

Σίγουρα δεν εννοούμε κάποια αναπαραγωγή της παλιάς Ένωσης Κέντρου. Αυτό το
φαινόμενο, και ιδίως η κεντροαριστερά του Α. Παπανδρέου, εξέφραζε τότε κάποιες
νέες κοινωνικές δυνάμεις που προωθούνταν στο οικονομικό προσκήνιο αυτής της
χώρας και επεδίωκαν φανερά την απομάκρυνση του πολιτικού κατεστημένου της
εποχής εκείνης.

Αναμφίβολα, επίσης, ο μεσαίος χώρος δεν μπορεί να ταυτιστεί με την κλασική
σοσιαλδημοκρατία, γιατί τα ιστορικά δεδομένα μετά τον πόλεμο ήσαν εντελώς
διαφορετικά. Τότε, ήταν δυνατόν στη Γερμανία να προστατεύονται ταυτόχρονα τα
κέρδη των επιχειρήσεων, οι μισθοί και το κράτος της κοινωνικής πρόνοιας. Αυτό
σήμερα δεν μπορεί να γίνει.

Από την άλλη μεριά, επιπλέον, η θεωρία αυτή είναι ανεπαρκής απέναντι στα
σύγχρονα οικονομικά δεδομένα που διαμορφώνει η κοινωνία της πληροφορίας και
της γνώσης. Ο Riffkin κάνει λόγο για μια σύγχρονη ταξική αντίθεση ανάμεσα
στους «εργάτες» της γνώσης με τα μεγάλα εισοδήματα και στους «εργάτες» του
τομέα παροχής υπηρεσιών που περιθωριοποιούνται συνεχώς. Επιπρόσθετα, η
αντίληψη τούτη δεν απαντά σε ένα άλλο σημαντικό πρόβλημα: δηλαδή, πώς και με
ποιον τρόπο επηρεάζεται η πολιτική συμπεριφορά των κοινωνικών δυνάμεων από τη
λειτουργία ενός παγκόσμιου οικονομικού συστήματος, όπως υποστηρίζουν μερικοί
(Wallerstein).

Έτσι, η θεωρία του μεσαίου χώρου συνιστά περισσότερο έναν εκλογικό σχεδιασμό
και όχι μια ιδεολογική προσέγγιση. Όπως αποκαλυπτικά ομολογούσε, μάλιστα, ο
Γερμανός Χριστιανοδημοκράτης Β. Σόιμπλε «η μετακίνηση προς το κέντρο αποτελεί
τη σύγχρονη μορφή των επιτυχιών των προεκλογικών αγώνων».

Το συμπέρασμα απ’ όλα αυτά είναι το εξής: το παραπάνω προγραμματικό κενό θα
αναγκάζει, δυστυχώς, τον αρχηγό της αξιωματικής αντιπολίτευσης «να αρπάζει»
κάθε τυχαία ευκαιρία που του παρουσιάζεται για να αρθρώνει έναν στοιχειώδη
αντιπολιτευτικό λόγο, ώστε να μην υπονομεύεται από τους εσωκομματικούς του
αντιπάλους. Την τακτική αυτή την είδαμε πρόσφατα να υλοποιείται στο ζήτημα των
ταυτοτήτων, στις πυρκαγιές, στα «διαπλεκόμενα» και θα τη δούμε πιθανώς
αργότερα και σε άλλα ζητήματα. Αυτό, πάντως, αποτελεί μια θεσμική παρέκκλιση
κι όχι μια δομική και σοβαρή αντιπολίτευση.

Το συντηρητικό κόμμα συνηγορεί μόνον για την εσπευσμένη προώθηση των
ιδιωτικοποιήσεων και διαμορφώνει ένα κλίμα μέσα στο οποίο μπορεί να ενταχθεί
και η πρόσφατη ακατανόητη δήλωση του νεοεκλεγέντος προέδρου του ΣΕΒ για
απαράδεκτες καθυστερήσεις πάνω σ’ αυτόν τον τομέα. Μήπως, λοιπόν, κάποιοι
επιδιώκουν να μετατρέψουν τη διαδικασία των ιδιωτικοποιήσεων σε «μεγάλο
φαγοπότι» για τους ιδιώτες επιχειρηματίες;

Τέλος, η ασάφεια της θεωρίας του μεσαίου χώρου συμπληρώνεται και από έναν φόβο
για την παγκοσμιοποίηση που έχει ιδίως πολιτισμική διάσταση. Δηλαδή, ότι η
οικονομική παγκοσμιότητα θα ακυρώσει την αυτοτέλεια της δικής μας ιστορικής
κουλτούρας. Εδώ μπορώ να δώσω μόνον μια συμβολική απάντηση: Όταν ο φημισμένος
ζωγράφος Α. Warhol έφτιαξε τον διάσημο πίνακά του με τα παγκόσμια είδωλα
επέλεξε τη Μ. Μονρόε, τον Μάο Τσε Τουνγκ, τον Τσε Γκεβάρα και μία κονσέρβα
σούπας Campell. Σ’ αυτές λοιπόν τις συνθήκες μιας πολιτιστικής
παγκοσμιοποίησης η λύση δεν είναι η απομόνωση, αλλά η εκκόλαψη της
πολυπολιτισμικότητας. Όπως λέει ο S. Rusdie «κάτι απ’ αυτό, κάτι από εκείνο,
αυτός είναι ο δρόμος από τον οποίον έρχονται οι καινοτομίες στον κόσμο».

Ο Γρηγόρης Καλφέλης είναι καθηγητής της Νομικής Σχολής του ΑΠΘ.