ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Διακυβέρνηση των πόλεων

Η πρόσφατη καταδίκη της χώρας μας από το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο σχετικά με τη
μη διευθέτηση του χρόνιου περιβαλλοντικού προβλήματος της χωματερής στον Νομό
Χανίων (Κουρουπητός), που έχει ως συνέπεια και την καταβολή προστίμου ύψους
6,5 εκατ. δρχ. ημερησίως για παραβίαση της περιβαλλοντικής νομοθεσίας,
αναδεικνύει μια σειρά από κρίσιμα προβλήματα που οφείλουμε να αναλάβουμε
πρωτοβουλίες για την αντιμετώπισή τους.

Είναι πλέον κοινή συνείδηση ότι οι ελληνικές πόλεις, που αναπτύχθηκαν χωρίς
πολεοδομικό σχεδιασμό και με απρογραμμάτιστες επεκτάσεις και νομιμοποιήσεις
αυθαιρέτων, χαρακτηρίζονται από μεγάλες ελλείψεις σε τεχνική και κοινωνική
υποδομή, από υποβάθμιση του περιβάλλοντος και της ποιότητας ζωής. Η κυριαρχία
της αξιοποίησης της ατομικής ιδιοκτησίας της γης εις βάρος του δημόσιου χώρου,
η ανεξέλεγκτη δόμηση (εντός και εκτός σχεδίου) εις βάρος της φύσης και του
τοπίου, η βραχυπρόθεσμη κερδοσκοπική λογική της επένδυσης που εξωτερικεύει
μέρος του κόστους στο περιβάλλον είναι βασικοί παράγοντες της καταστροφής του
φυσικού και δομημένου χώρου, την οποία μακροπρόθεσμα καλούμαστε να πληρώσουμε
εμείς αλλά και οι επόμενες γενιές.

Τα προβλήματα αυτά επιβαρύνονται, όταν το υπάρχον θεσμικό πλαίσιο και οι
μηχανισμοί ελέγχου δεν εφαρμόζονται, όταν οι θεσμοί του Κράτους και της
Τοπικής Αυτοδιοίκησης ολιγωρούν ή αδυνατούν ελλείψει πόρων να υλοποιήσουν τους
ισχύοντες κανονισμούς και όταν η κοινωνία των πολιτών δεν είναι αρκετά
ευαισθητοποιημένη και οργανωμένη ώστε να αντιδρά στις ανεξέλεγκτες δυνάμεις
της αγοράς. Ίσως εδώ να έγκειται και το σημαντικότερο πρόβλημα της
διακυβέρνησης των σύγχρονων ελληνικών πόλεων. Παρά το γεγονός της ανασύνταξης
της σχέσης Κράτους – Αυτοδιοίκησης στην Ελλάδα τις δύο τελευταίες δεκαετίες
προς την κατεύθυνση της αποκέντρωσης και της αναβάθμισης του ρόλου της Τοπικής
Αυτοδιοίκησης, διαπιστώνουμε σοβαρές αδυναμίες στην άσκηση μιας ολοκληρωμένης
πολιτικής για βιώσιμες πόλεις. Στην πραγματικότητα οι ασκούμενες πολιτικές
διαχείρισης του αστικού περιβάλλοντος τόσο από την πλευρά του Κράτους όσο και
της Τοπικής Αυτοδιοίκησης εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό από τους παραδοσιακούς
μηχανισμούς της εκλογικής πελατείας και ενός κομματικού συστήματος που
αδυνατεί να εκσυγχρονιστεί.

Έτσι τοπικές πολιτικές δυνάμεις αδυνατούν να θίξουν τα εξατομικευμένα
συμφέροντα της μικρο-ιδιοκτησίας, ενώ ανέχονται μεμονωμένες αυθαιρεσίες
ισχυρών παραγόντων και επενδυτών. Είναι χαρακτηριστικές οι περιπτώσεις
αυθαίρετων κτισμάτων στον αιγιαλό και την παραλία, οι πιέσεις για
αποχαρακτηρισμό δασικών εκτάσεων, η ανεξέλεγκτη απόρριψη απορριμμάτων στον
περιαστικό χώρο. Το Κράτος, από την πλευρά του, ακόμη και όταν επιδιώκει την
εφαρμογή της νομοθεσίας ή την εναρμόνισή της με το ευρωπαϊκό κεκτημένο, δεν
έχει συγκροτήσει επαρκείς μηχανισμούς πρόληψης και ελέγχου των αυθαιρεσιών.

Εξάλλου αυτό προϋποθέτει σημαντικές επενδύσεις σε ανθρώπινο δυναμικό και
υποδομές που δεν είναι στις προτεραιότητες της πολιτικής, η οποία περιορίζεται
συνήθως στο στάδιο της καταστολής. Έτσι τα προβλήματα υποβάθμισης του αστικού
περιβάλλοντος συνεχώς οξύνονται, και ορισμένες φορές φθάνουν σε μη
αναστρέψιμες φυσικές καταστροφές. Οι πρόσφατες καταστροφικές πυρκαγιές δεν
οφείλονται στα «ακραία καιρικά φαινόμενα», αλλά πρωτίστως στο έλλειμμα
πολιτικών πρόληψης και ορθολογικής προστασίας και διαχείρισης του φυσικού
περιβάλλοντος. Οι μεμονωμένες αντιστάσεις από περιβαλλοντικές οργανώσεις,
επιστημονικούς συλλόγους και γενικότερα από μη κυβερνητικές οργανώσεις, είτε
με τη μορφή διεκδικήσεων και διαμαρτυριών προς την Πολιτεία είτε με τη μορφή
καταγγελιών και προσφυγών σε ένδικα μέσα, θα πρέπει να θεωρηθούν ως μια υγιής
αντίδραση στη συνεχιζόμενη περιβαλλοντική υποβάθμιση. Όμως, είναι προφανές ότι
οι μορφές αυτές δεν είναι επαρκείς και αποτελεσματικές. Θα πρέπει να
αναζητήσουμε σύγχρονες μορφές διακυβέρνησης στις πόλεις που θα βασίζονται στις
αρχές της πρόληψης, του ελέγχου, της δημοκρατικής συμμετοχής και συνεργασίας,
στον διάλογο και στη διαπραγμάτευση. Αυτό προϋποθέτει νέους θεσμούς
ουσιαστικής συμμετοχικής δημοκρατίας (π.χ. Forum Διαλόγου, Δίκτυα Συνεργασίας
κ.ά.) που θα περιλαμβάνουν κοινωνικές ομάδες που μέχρι σήμερα αποκλείονται και
θα επιτρέψουν τον έλεγχο και τη διαφάνεια στις αποφάσεις. Μόνο μέσα από τη
διαφανή συμμετοχή όλων των εμπλεκομένων φορέων στη διαχείριση των κοινών, θα
υπερβούμε τα κρυμμένα διαπλεκόμενα συμφέροντα, την εκλογική πατρωνία και τα
πελατειακά συμφέροντα.

Οι νέες μορφές δημοκρατικής διακυβέρνησης με τη συμμετοχή του Κράτους, της
Τοπικής Αυτοδιοίκησης, των επαγγελματικών και επιστημονικών φορέων, των
Πανεπιστημίων, του ιδιωτικού τομέα και των μη κυβερνητικών οργανώσεων, όπως
δοκιμάζονται επιτυχώς σε πολλές ευρωπαϊκές πόλεις, θα πρέπει να δοκιμαστούν
και στη χώρα μας με στόχο τη διαμόρφωση μιας συναινετικής στρατηγικής για
βιώσιμες πόλεις.

Ο Παναγιώτης Γετίμης είναι καθηγητής του Παντείου Πανεπιστημίου.