Η δασκάλα – μάνα για τα Παιδιά ενός Κατώτερου Θεού…

Αυτά που αφουγκράστηκε η Σεντικά στη βόλτα της τάξης της στο Μοναστηράκι
ήταν «ήχοι από μηχανάκια, ήχοι σκύλων, ήχοι φωτογραφικής μηχανής, ήχοι
κλειδιών»… Ο Εργούτ τους σκύλους να γαβγίζουν, τον αέρα να φυσά, τους
ανθρώπους να κουβεντιάζουν, τον τουρίστα να μιλά στη γυναίκα του, τα πουλιά να
κελαηδούν. Ο Σουκρού σιώπησε για να ακούσει «τον παπαγάλο, τους ανθρώπους να
μιλούν δυνατά, τον ήχο της εξάτμισης από ένα μηχανάκι, τον χτίστη». Τον αέρα,
τα σκυλιά, τα βήματα των ανθρώπων, τα μηχανάκια, ο Ηλίας. Και ο Αλέξης «το
γέλιο των φίλων μου, τα ψιθυρίσματά τους, τη φωνή μου, τον Εργούτ να βήχει, το
σφύριγμα του φίλου μου του Σουκρού, τη μύγα που ζουζουνίζει…». Σκόρπιες
σκέψεις γεμάτες ποίηση, όπως «οι φωνές, οι ομιλίες και ο άνεμος», που
εντυπώθηκαν στον Αλισμάν. Σκέψεις υπέροχες, από παιδιά υπέροχα, ατάκτως
ερριμμένες στο λεύκωμα που χάρισε η ΣΤ’ ταξη, η τάξη που μόλις αποφοίτησε από
το 87ο Δημοτικό Σχολείο Βοτανικού στην «κυρία διευθύντρια», τη Μάρθα Φλωράτου.
Η τάξη της Μάρθας Φλωράτου δεν είναι μόνο μία τάξη, η Α’, η Δ’ ή η ΣΤ’ τάξη.
Τα παιδιά της δεν είναι 20 ή 25, είναι 155 ­ τόσα ακριβώς όσα και η δύναμη του
87ου Δημοτικού Σχολείου. Και το συγκεκριμένο σχολείο δεν είναι ακριβώς το μέσο
δημόσιο Δημοτικό Σχολείο που όλοι γνωρίζουμε. Είναι ένα σχολείο που φαντάζει
παράξενο για όσους αγνοούσαν και μαθαίνουν την ύπαρξή του, με τα δικά του
κρυμμένα μυστήρια και μυστικά. «Διαπολιτισμικό» το λένε πολλοί. Αλλά η ίδια
αποφεύγει να πει οτιδήποτε μπορεί να λειτουργήσει ως «ετικέτα», αφού δικός της
προσωπικός στόχος ήταν και είναι «να καταργηθεί κάθε διάκριση και κάθε
ανισότητα που προσβάλλει την ανθρώπινη υπόσταση και αξιοπρέπεια». Προερχόμενη,
άλλωστε, από τον χώρο της ειδικής αγωγής όπου για είκοσι τέσσερα χρόνια
πρόσφερε υπηρεσίες σε παιδιά που δυσκολεύονταν να εκπαιδευτούν και να μάθουν,
η Μάρθα Φλωράτου ξέρει πόσο «πονάει» ακόμη και ο έντεχνος όρος «ειδικό
σχολείο». Ο Αλέξης και η Σεντικά, ο Εργούτ και ο Ηλίας, ο Σουκρού και η
Μαρινέλα είναι παιδιά που αποχαιρέτησαν το Δημοτικό, αλλά στατιστικά μόνο όσα
ακούνε σε ελληνόφωνα ονόματα θα περάσουν τις πύλες του Γυμνασίου ­ και τα
περισσότερα απ’ αυτά με δυσκολία. Η πλειονότητα των παιδιών με τουρκόφωνα
ονόματα δεν έχουν τις δυνάμεις να αναμετρηθούν και να προχωρήσουν. Θα μείνουν
εκτός των πυλών, με τη μικρή ικανοποίηση ότι έμαθαν γραφή και ανάγνωση, ότι
μπορούν να κατανοήσουν και να διαπραγματευθούν στην ελληνική γλώσσα.

Μάρθα Φλωράτου. «Δεν υπάρχει διάλειμμα ή ανάπαυλα από τα προβλήματα. Δεν υπάρχει στιγμή που να πεις ότι η κατάσταση είναι υπό έλεγχον…»

Στην «τάξη» της Μάρθας Φλωράτου ανήκει κάθε παιδί του σχολείου. Τα ξέρει όλα
με τα μικρά τους ονόματα, ξέρει τις δυνατότητες και τις αδυναμίες τους, ξέρει
το οικογενειακό τους περιβάλλον και πού εκείνο πάσχει. Ολόκληρη η περιοχή
πάσχει. Η γειτονιά με τη στενή της έννοια που περιβάλλει το σχολείο, αλλά και
η ευρύτερη περιοχή. Βοτανικός, Γκάζι, περιοχές συνδεδεμένες άμεσα με λέξεις-
κλειδιά που σηματοδοτούν αυτό που λέμε φτώχεια, ανέχεια, ανεργία, κοινωνικός
αποκλεισμός.

Υπήρχαν πολλά που «χώριζαν» τον Σουκρού από τον φίλο του τον Αλέξη, πριν
γίνουν φίλοι. Η ίδια τους η γειτονιά τους διαχώριζε. Αλλιώς ζουν οι
χριστιανοί, αλλιώς οι μουσουλμάνοι. Οι χριστιανοί κάνουν τον σταυρό τους. Οι
μουσουλμάνοι έχουν έναν άλλον θεό, τον Αλλάχ. Δεν κάθονται σε τραπέζια, αλλά
κατάχαμα ή πάνω σε μαξιλαράκια. Το δικό τους «Ευαγγέλιο» είναι το Κοράνι και
οι δικές τους προσευχές διαφέρουν από την προσευχή που λένε τα πρωινά στο
σχολείο. Γιατί λένε προσευχή το «Πάτερ ημών», αλλά τα μισά παιδιά, αφού μόνο
τα μισά είναι χριστιανοί. Τα άλλα μισά είναι μουσουλμάνοι και ούτε το «Πάτερ
ημών» λένε ούτε θρησκευτικά υποχρεώνονται να μαθαίνουν. Υπήρχαν πολλά που
«χώριζαν» τον Σουκρού από τον φίλο του τον Αλέξη. Έγιναν πολλά από όλους μαζί
με τη συνδρομή κάθε δασκάλου και κάθε τάξης για να καταργηθούν οι «διαφορές»,
να μην παίζουν «κατά κοινότητες» στα διαλείμματα τα παιδιά και να μπορούν ­
επιτέλους ­ να κάθονται χριστιανάκια και μουσουλμανάκια στο ίδιο θρανίο, χωρίς
να ξεσηκώνεται η μία ή η άλλη κοινότητα! Για να επιβιώσουν ανάμεσά τους και τα
15 παιδιά από την Αλβανία, ο Λιάν από την Κίνα και ο Ιβάν από τη Βουλγαρία.
Αλλά είναι περισσότερα εκείνα που απομένει να γίνουν.

Οι δυσκολίες

«Είναι σε διαρκή “δράση και αντίδραση” το 87ο Δημοτικό Σχολείο. Δεν υπάρχει
διάλειμμα ή ανάπαυλα από τα προβλήματα. Δεν υπάρχει στιγμή που να πεις “η
κατάσταση είναι υπό έλεγχο”», εξηγεί η Μάρθα Φλωράτου. «Ούτε ποτέ μπορείς να
πεις ότι τα πράγματα πήραν τον δρόμο τους. Οι δυσκολίες είναι καθημερινές και
απίστευτες. Όταν ο μισός μαθητικός πληθυσμός δεν μιλά την επικρατούσα γλώσσα
και στην πλειονότητά τους οι μητέρες αυτών των παιδιών όχι μόνο δεν μιλούν
ελληνικά, αλλά δεν γνωρίζουν γραφή και ανάγνωση ούτε στη δική τους, την
τούρκικη, γλώσσα, η κατάσταση είναι περισσότερο και από περίπλοκη. Έχουμε
γονείς με τους οποίους δεν μπορούμε να βρούμε τρόπους γλωσσικής επικοινωνίας,
γονείς που ζουν κάτω από άθλιες συνθήκες και η επιβίωση είναι καθημερινός
Γολγοθάς…». Εσωτερικοί μετανάστες οι μουσουλμάνοι της περιοχής από την
Κομοτηνή και τα χωριά της Ροδόπης, καταφεύγουν στο Γκάζι με την ελπίδα μιας
καλύτερης ζωής για τα παιδιά τους. Σε μισοερειπωμένα σπίτια, υγρά και ανήλια
δωματιάκια με κοινές αυλές συνωστίζονται δύο και τρεις οικογένειες. Το νερό
και το ρεύμα, όπου υπάρχουν, είναι πολυτέλεια… Τα βιώματα και οι παραστάσεις
ανύπαρκτα: «Τα περισσότερα παιδιά δεν έχουν ακούσει παραμύθι από τη μαμά ή τη
γιαγιά τους. Η μαμά δεν ξέρει να διαβάσει, άρα δεν μπορεί να τους μεταφέρει
κάποιο βίωμα. Για την επαφή μας με αυτήν τη μαμά χρησιμοποιούμε ως διερμηνείς
μεγαλύτερα παιδιά που ξέρουν και τις δύο γλώσσες ή τον μουσουλμάνο δάσκαλο
συνεργάτη του επιστημονικού πανεπιστημιακού προγράμματος στο οποίο είναι
ενταγμένο το σχολείο, ο οποίος μεσολαβεί και εκείνος στη σχέση μας με τις
οικογένειες…».

Το πρόγραμμα υιοθετήθηκε το 1997 από το υπουργείο Εθνικής Παιδείας και το
Εθνικό Καποδιαστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών, ανήκει στο Β’ Κοινοτικό Πλαίσιο
Στήριξης και ως υπεύθυνη ορίστηκε η κ. Άννα Φραγκουδάκη, καθηγήτρια
Κοινωνιολογίας της Εκπαίδευσης. Ο σκοπός του πιλοτικού προγράμματος ήταν η
αναβάθμιση της εκπαίδευσης της μουσουλμανικής κοινότητας. Και η όλη προσπάθεια
στηρίζεται στη βασική αρχή ότι «η αμάθεια και η απομόνωση ευνοούν τον
συντηρητισμό και κάνουν τις ανθρώπινες ομάδες θύματα των δημαγωγών. Αντίθετα,
η μόρφωση διαπλάθει ελεύθερες συνειδήσεις με ικανότητα κρίσης και προοπτική
ένταξης στην κοινωνία…».

Τι άλλαξε

Με τον σύντροφό της που όλα τα μοιράζονται και τα «διδυμάκια» τους, τον Λευτέρη και την Ίριδα

Πριν από τρία χρόνια, όταν η Μάρθα Φλωράτου περνούσε για πρώτη φορά την
εξώπορτα του σχολείου, οι σχολικές επιδόσεις των παιδιών ήταν ιδιαίτερα
χαμηλές. Οι σημερινές τους επιδόσεις, με όλα τα κενά, τις αδυναμίες και τις
ελλείψεις ούτε που συγκρίνονται με εκείνες του ’97. Η κατάσταση
διαφοροποιήθηκε αισθητά και αλλάζει συνεχώς προς το καλύτερο. Πριν, τα παιδιά
της μουσουλμανικής κοινότητας δεν πήγαιναν καθόλου νηπιαγωγείο: «Έρχονταν
κατευθείαν στην Α’ τάξη, δίχως να ξέρουν τη γλώσσα, δίχως να έχουν παίξει, να
έχουν τραγουδήσει, να έχουν ζωγραφίσει, δίχως να γνωρίζουν τι πάει να πει
ομάδα, κανόνας, όριο… Καταφέραμε να στήσουμε “προκάτ” Νηπιαγωγείο, μέσα στην
αυλή του σχολείου, για να υποδεχθούμε και να “αγκιστρώσουμε” στο σχολείο αυτά
τα παιδιά. Αλλά έπρεπε να πείσουμε και τους μουσουλμάνους γονείς για τη
χρησιμότητά του. Μόλις βλέπαμε μάνα που ερχόταν να γράψει το μεγάλο της παιδί
στο Δημοτικό, την πλευρίζαμε και για το μικρότερο, που ήταν κρατημένο από τη
φούστα της, να το φέρει και εκείνο στο Νηπιαγωγείο! Την πρώτη χρονιά κατάφεραν
να γίνουν λίγες εγγραφές και αυτές όχι τακτικές, μα στην αρχή της σχολικής
χρονιάς που τελείωσε «αναγκάστηκα να παραχωρήσω και μία αίθουσα του Δημοτικού
στο Νηπιαγωγείο, γιατί η πρώτη δεν επαρκούσε! Και τον Σεπτέμβριο, από τις
εγγραφές που έγιναν τον Ιούνιο θα έχουμε μόνο ένα παιδί της μουσουλμανικής
κοινότητας που δεν παρακολούθησε το Νηπιαγωγείο… Αυτή η τάξη θα έχει
λιγότερα προβλήματα ένταξης στο πρόγραμμα του Δημοτικού!».

Για να πεις μαθαίνω τους άλλους, πρέπει να πεις έμαθα

Η τάξη που μόλις αποφοίτησε στο καραβάκι με το οποίο «ταξίδεψε» στην ημερήσια εκδρομή της, στη Σαλαμίνα

Είκοσι επτά χρόνια διδασκαλίας στα πιο επώδυνα κομμάτια της εκπαίδευσης, της
δώρισαν τον πλούτο της γνώσης που η ίδια αποκόμισε μέσα από τη διδαχή των
παιδιών: «Ο δάσκαλος μεταφέρει γνώση, αλλά για να φτάσει κανείς να πει
“μαθαίνω τα παιδιά”, πρέπει πρώτα να ομολογήσει ότι “έμαθα από τα παιδιά”. Η
τέχνη του καλού δασκάλου προϋποθέτει ανοικτό μυαλό, ευελιξία, αλλά και
ετοιμότητα να μπορείς ανά πάσα στιγμή να διαφοροποιήσεις ή και να αντιστρέψεις
τον σχεδιασμό διδασκαλίας που έχεις κάνει. Δεν σηκώνει εγωισμούς η διδασκαλία.
Όταν δεν αποδίδει, σημαίνει ότι δεν κάνει για τα συγκεκριμένα παιδιά και αν
δεν βρεις αυτή που τους “κάνει” έχεις αποτύχει…».

Η «κυρία διευθύντρια» διδάσκει στα παιδιά του 87ου Δημοτικού Βοτανικού ότι
μόνο με τη διεκδίκηση της μόρφωσης και των δικαίων τους θα πάρουν και τη ζωή
τους στα χέρια τους. Την ίδια διεκδίκηση δείχνει και εκείνη κάθε φορά που
χρειάζεται. Όπως τον περασμένο Μάιο, που μαζί με τα υπόλοιπα 17 μέλη του
συλλόγου διδασκόντων του σχολείου της «επέστρεψαν» στον δήμαρχο Αθηναίων κ.
Αβραμόπουλο το πρωτομαγιάτικο στεφάνι που εκείνος τους έστειλε ­ όπως και στα
υπόλοιπα σχολεία της περιοχής του ­ με το σημείωμα: «Αποφασίσαμε να μη
δεχθούμε το, κατά τα άλλα, όμορφο στεφάνι σας, διαμαρτυρόμενοι γιατί
αντιμετωπίζουμε τη χρόνια απροθυμία και αναποτελεσματικότητα του δήμου σε
χρόνια αιτήματά μας…». «Και τι περίεργο! Μέσα σε ελάχιστες ημέρες, χρόνια
προβλήματα και αιτήματα επιλύθηκαν. Οι κάδοι σκουπιδιών μεταφέρθηκαν μακριά
από την πόρτα του σχολείου. Τοποθετήθηκαν οι δύο σιδερένιες μπάρες για να μην
κλείνουν την είσοδο τα παρκαρισμένα αυτοκίνητα. Έγιναν διαγραμμίσεις για να
λειτουργήσει ο θεσμός του σχολικού τροχονόμου. Φυτεύθηκαν παρτέρια στο «άγονο»
τσιμεντένιο προαύλιο. Και κτίζονται αυτήν τη στιγμή οι δύο απαραίτητες
αίθουσες που ήταν προγραμματισμένες από το ’97…».

Έχει δύο δικά της παιδιά, τα 7χρονα διδυμάκια της, τον Λευτέρη και την Ίριδα,
που μαζί με τον σύντροφό της, τον πανεπιστημιακό δάσκαλο Βασίλη Τσελέντη ­
«τον άνθρωπό μου που με στηρίζει αφάνταστα»­ τα εκπαιδεύουν στην τέχνη της
ανθρώπινης συνύπαρξης και επικοινωνίας.

Οικογένειες χωρίς φως, άνθρωποι με «δανεικά» ρούχα

Περίπατος της Στ’ τάξης στο Μοναστηράκι. «Μυρίζω τα λουλούδια που τα έχω στο αριστερό μου χέρι, το μάρμαρο και τα δέντρα», έγραφε ο Μαρσέλ

Το παιδί της μουσουλμανικής κοινότητας που φθάνει στο 87ο Δημοτικό Σχολείο
κατ’ ευθείαν από το σπίτι του «είναι ένα μαζεμένο παιδί που μιλάει τούρκικα
και επικοινωνεί μόνο με τα παιδιά της κοινότητάς του στη μητρική τους γλώσσα.
Είναι ένα παιδί δίχως κοινωνικοποίηση, δίχως γνώσεις, δίχως πολιτιστικά και
μορφωτικά ερεθίσματα. Είτε έχει μεγαλώσει στους δρόμους της γειτονιάς είτε πιο
περιορισμένο στο σπίτι, είναι ένα παιδί με άδειο σακούλι γνώσης και βιωμάτων
που λαχταρά να το γεμίσει. Όλα μοιάζουν τρομερά και απειλητικά στην αρχή, αλλά
σιγά σιγά το νερό μπαίνει στο αυλάκι, η εικόνα αλλάζει, το παιδί σταδιακά
μεταμορφώνεται, δεν είναι πια μαζεμένο και “αποκλεισμένο”, μιλάει ελληνικά,
αρχίζει να γράφει ελληνικά, παίζει και χαίρεται με όλα τα παιδιά, παίρνει τον
λόγο και διεκδικεί…». Αλλά και το παιδί της χριστιανικής κοινότητας δεν
είναι ένα παιδί με λυμένα προβλήματα. Μιλάει, φυσικά, ελληνικά, αλλά
προέρχεται και αυτό από φτωχή έως πάμφτωχη οικογένεια με περιορισμένο
μορφωτικό επίπεδο που δίνει σκληρό αγώνα συντήρησης.

Συνυπήρχε αυτή η οικογένεια με τη μουσουλμανική που έμενε ακριβώς απέναντι,
αλλά αναγκαστικά από… απόσταση. Τις σχέσεις των δύο κοινοτήτων δεν θα τις
χαρακτήριζε ούτε καν η «ανοχή»: «Οι μουσουλμάνες μάνες που έφερναν το πρωί τα
παιδιά τους στο σχολείο δεν προχωρούσαν πέρα από την εξώπορτα, δεν έμπαιναν
ποτέ στο προαύλιο, λες και ήταν απαγορευμένος, για εκείνες, χώρος. Τώρα
βρίσκονται μέσα στον σχολικό χώρο μαζί με τα παιδιά τους δίπλα στις χριστιανές
μάνες, δίχως τουλάχιστον να εκφράζεται δυσαρέσκεια από τη μία ή την άλλη
πλευρά…

Ισορροπία

Χρειάστηκε αγώνας και περίτεχνες… ακροβασίες από όλους τους δασκάλους για να
επιτευχθεί μια ­ εύθραυστη πάντα ­ κοινωνική ισορροπία. Χρειάστηκαν επίπονες
προσπάθειες για να πάψει το 87ο Δημοτικό Σχολείο να θεωρείται το “κακό”
σχολείο του Βοτανικού, που μαζεύει τις “μειονότητες”, για να γίνει αποδεκτός ο
διαπαιδαγωγικός του ρόλος ώστε να “δέσει” με τη γειτονιά. Γιατί δίχως την
αποδοχή της γειτονιάς το σχολείο δεν μπορεί να παίξει ουσιαστικό ρόλο. Κάθε
σχολείο απευθύνεται στη συγκεκριμένη γειτονιά που βρίσκεται. Και αν δεν το
δέχεται η γειτονιά, δεν μπορεί και να υπάρξει. Όταν πρωτοήλθα, το περιβάλλον
ήταν εχθρικό και πρώτος μου σκοπός ήταν να μειώσω την εχθρότητα και να κάνω το
σχολείο αποδεκτό από τη γειτονιά και τους τοπικούς φορείς. Να είναι
συνδεδεμένο με τη ζωή και ανοικτό σε κάθε εκδήλωση της γειτονιάς. Βγαίνοντας
από την απομόνωση το σχολείο βγαίνει από την απομόνωση και κάθε παιδί του. Και
κάθε παιδί, όπως και αν είναι ντυμένο, όποιο χρώμα δέρματος και αν έχει, όποια
γλώσσα και αν μιλά και όποια θρησκεία και αν πιστεύει, είναι ένας
ολοκληρωμένος άνθρωπος που αξίζει τον απεριόριστο σεβασμό και θαυμασμό
μας…».

Σ΄ αυτό το σχολείο υπάρχουν παιδιά που διαβάζουν με κεριά, γιατί δεν έχουν στο
σπίτι τους ρεύμα. Παιδιά που δεν πίνουν δροσερό νερό, γιατί δεν έχουν ψυγείο.
Φοράνε τα αποφόρια των άλλων και αγνοούν την επίσκεψη σε γιατρό ή οδοντίατρο.
Η μεγάλη αγωνία της Μάρθας Φλωράτου, αυτό που την άφηνε για μεγάλο διάστημα
ξάγρυπνη τις νύχτες, ήταν το πώς θα εξαλειφθεί κάθε αντιξοότητα όχι μόνο στο
σχολικό αλλά και στο οικογενειακό περιβάλλον των παιδιών της. Ασφυκτιούσε κάτω
από την αίσθηση ότι όλα γίνονταν «μισά» και τίποτα ολοκληρωμένο. Ώσπου μια
μέρα, ένας συνάδελφός της με χρόνια εμπειρίας στο ίδιο σχολείο την προσγείωσε
στην πραγματικότητα: «Παρεμβαίνουμε και βοηθάμε έως εκεί που μπορούμε. Και
έχουμε κάνει τεράστια πρόοδο. Πριν από πέντε χρόνια, ούτε που μπορούσαμε να
διανοηθούμε ότι θα καθήσουν στο ίδιο θρανίο ένα χριστιανάκι και ένα
μουσουλμανάκι…».

Ο περίγυρος

Κάθε κατάκτηση θέλει τον δικό της χρόνο. Για να προχωρήσουν ακόμα περισσότερο
τα παιδιά της στο σχολείο, αποφάσισε να «βλέπει» θετικά «και να επικεντρώνομαι
μόνο σε εκείνα τα αρνητικά που μπορούσαμε να αλλάξουμε. Να λύνουμε τα μικρά ή
μεγάλα προβλήματα χωρίς να τα αφήνουμε να συσσωρεύονται. Να επιβάλλουμε
κανόνες λειτουργίας του σχολείου και στις δύο κοινότητες. Κανόνες σεβασμού της
μιας προς την άλλη κοινότητα, τουλάχιστον μέσα στο σχολείο…».

Γνωρίζει πως δεν μπορεί να αλλάξει όσα συμβαίνουν στον οικογενειακό περίγυρο:
«Δεν μπορεί το σχολείο να διαφοροποιήσει το κακό οικογενειακό περιβάλλον, να
διαγράψει το πρόβλημα της μητέρας, να εξασφαλίσει εργασία στον άνεργο πατέρα ή
να επαναφέρει στην οικογενειακή στέγη εκείνον που εγκατέλειψε στην τύχη τους
μητέρα και παιδιά. Μπορεί να στηρίξει τα μέλη της οικογένειας και να αμβλύνει
καταστάσεις μέσα και από τη συνεργασία του με εθελοντές που κάνουν επισκέψεις
στα σπίτια. Αλλά αυτό που σίγουρα μπορεί, αρκεί να θέλει, είναι να αγκαλιάσει
και να βοηθήσει τα παιδιά ώστε να έχουν καλύτερη τύχη από τις οικογένειές
τους…».