ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Τα Μάρμαρα, ο τόπος καταγωγής

Δώδεκα ώρες κολυμπώντας από τη Δήλο στην Πάρο. «Για τα Ελγίνεια», είπε,
«για να γυρίσουν πίσω». Ήταν 56 χρόνων. Γιατρός, Άγγλος. Είχε και μια άλλη
ιδιότητα. Φιλέλληνας. Με αυτή διέσχισε τα παγωμένα νερά του Αιγαίου. Πόσο
ουτοπικό ή και ρομαντικό φαντάζει το εγχείρημα; Τι σημαίνει σήμερα «φιλέλλην»;

Μπορούμε σήμερα να επιτρέπουμε στον εαυτό μας να ονειρεύεται ένα «άλλοτε και
αλλού» χωρίς να γινόμαστε ένας πλεονάζων άνθρωπος; Ο περί Ελλάδος λόγος δεν
σταμάτησε ποτέ να είναι επίκαιρος. Ίσως γιατί από παλιά ο τόπος αυτός
προσφερόταν για την κατασκευή της αφήγησης μιας αρχής, μιας καταγωγής, ενός
«ανήκειν». Δώρο που σήμερα γίνεται ακόμα πιο πολύτιμο καθώς ανέκκλητα οδεύουμε
στο παγκοσμιοποιημένο τοπίο.

Αν οι Ευρωπαίοι λάτρεψαν τον Αρχαίο Ελληνικό Πολιτισμό είναι γιατί θέλησαν να
κατασκευάσουν ένα φωτεινό μύθο για τις σκοτεινές ρίζες τους. Την απαράμιλλη
ομορφιά της απαρχής ζήλεψαν, αυτή θέλησαν να οικειοποιηθούν. Η παρακράτηση των
Ελγινείων εδώ εντάσσεται. Μια αίσθηση, ψευδαίσθηση ανομολόγητα εδραιωμένη στο
συλλογικό ασυνείδητο ότι αυτό το παρελθόν είναι δικό τους, ότι «αυτή η ομορφιά
μας ανήκει». Η ιδιοκτησία ακόμη και ως κλοπή (αν όχι πάντα ως κλοπή) επιτρέπει
τέτοιες αυθαιρεσίες.

Μια μικρή χώρα. Μια φούχτα άνθρωποι, ριγμένοι εκεί, στην άκρη της Μεσογείου,
πώς να παρέμβουν ενεργά σε μια τάξη πραγμάτων επί αιώνες παγιωμένη προς το
συμφέρον των ισχυρών; Ισχυρών με συγκεντρωμένους στα μεγάλα μουσεία τους
ξένους θησαυρούς ως θεματοφύλακες του παγκόσμιου πολιτισμού;

Όμως δεν υπάρχει συμπαγής κυριαρχία. Οι διαρροές είναι εκείνες που φτιάχνουν
εν τέλει την ιστορία. Και ήλθαν και «ωρίμασαν» οι διαρροές και σιγά σιγά
άρχισε να γίνεται κατανοητό ότι οι θεματοφύλακες του παγκόσμιου πολιτισμού, με
τα λαμπρά μουσεία, και τη λαμπρή έννομη τάξη, με τα καταχωρημένα δικαιώματα,
και τις αποστειρωμένες μουσειακές αίθουσες άλλο δεν έκαναν από το να
εξακολουθούν τη συμβολική τους κυριαρχία.

Η Μελίνα, ενσαρκώνοντας το όραμα ενός ολόκληρου λαού, πίστεψε και απαίτησε.
«Δεν είμαστε φτωχή χώρα», είπε. «Η βαριά μας βιομηχανία, είναι ο πολιτισμός
μας». «Τα Μάρμαρα του Παρθενώνα πρέπει να επιστρέψουν στον τόπο τους».

Η απαίτηση δεν είναι δική μας ως κληρονόμων ενός κλέους που είναι παγκόσμιο
και που δεν έχουμε δικαίωμα να μονοπωλούμε, είναι η απαίτηση ενός τόπου, μιας
γης που κάποτε τα δημιούργησε. Γι’ αυτό κολύμπησε 12 ώρες ο Άγγλος φιλλέλην.
Χρησιμοποιώντας το υγρό στοιχείο, τη θάλασσα – σύμβολο του πολιτισμού μας αλλά
και της γενναιόδωρης Μητέρας που δίνει, δεν κλέβει ζωή.

Δεν ήταν τελικά το μικρό κράτος που έφτιαξε στη συνέχεια ο Καποδίστριας, δεν
ήταν γι’ αυτό που ο Shelley έλεγε «είμαστε όλοι Έλληνες» και ο Byron έδινε τη
ζωή του. Τη δική τους καταγωγή ψάχνανε οι Ευρωπαίοι όταν αγωνίζονταν για τη
δική μας ανεξαρτησία. Τα δικά τους σύμβολα προσπαθούσαν αν απελευθερώσουν. «Η
καταγωγή είναι ο σκοπός» είπε ο Karl Kraus. Γι’ αυτό πάσχιζαν οι τότε
φιλέλληνες, γι’ αυτό πασχίζουν και οι σημερινοί. Ίσως με μεγαλύτερο πάθος ή
απελπισία. Γιατί ακόμη πιο αναγκαία φαντάζει σήμερα η καταγωγή, το ανήκειν.
Κανένας άνθρωπος, κανένας λαός δεν μπορεί να ζήσει χωρίς τον μύθο της
καταγωγής.

Ο μύθος αυτός είναι δικός μας. Μας ανήκει. Αν τα Ελγίνεια πρέπει να γυρίσουν
στον τόπο τους, δεν είναι μέσα στα πλαίσια κάποιας αλλαγής ιδιοκτησίας. Δεν
έχουν ιδιοκτήτες οι μύθοι της καταγωγής. Έχουν όμως έναν τόπο που τους
γέννησε. Ένα χώμα που τους έθρεψε, ένα λαό που τους πλαισίωσε. Αν πρέπει να
γυρίσουν είναι χάριν αυτού που υπήρξε. Το κάλλος, το μέτρο, η ομορφιά, η
αγωνία που άγγιξε το στοίχημα της τελειότητας. Δεν είμαστε ιδιοκτήτες τους.
Ζούμε όμως στον τόπο όπου συνέβησαν.

Το σπίτι των παιδικών μας χρόνων ακόμα κι αν έχει προ πολλού κατεδαφισθεί,
ακόμη κι αν κακότροπα κτίρια υψώνονται στη θέση του, υπάρχει πάντα. Δεν
χάνεται ο γενέθλιος τόπος. Τα Ελγίνεια θα γυρίσουν όχι επειδή το θέλουν οι
Έλληνες αλλά επειδή το ζητάει ο χαμένος τόπος που τα γέννησε.

Δεν είναι παγωμένα τα αγάλματα. Ζεστά είναι και αναπνέουν.

Δεν αναζητούν ιδιοκτήτες. Ζητούν το σπίτι των παιδικών τους χρόνων. Εκείνο που
δεν χάνεται ποτέ. Όσοι από τα πέρατα της οικουμένης συμμετάσχουν, θα
αποζημιωθούν. Θα έχουν ένα μερτικό στο όραμα ενός σπιτένιου σπιτιού. Που τόσο
απελπιστικά λείπει.

Η Φωτεινή Τσαλίκογλου είναι καθηγήτρια στο Τμήμα Ψυχολογίας του Παντείου Πανεπιστημίου.