Θρησκευτικές διακρίσεις στην Ελλάδα

Στον διάλογο που, παράλληλα προς τις επιχειρήσεις του αρξάμενου «ιερού
πολέμου» της ελλαδικής Εκκλησίας κατά της Πολιτείας, διεξάγει η, προσφάτως
αναθεματισθείσα, «προοδευτική διανόηση» με ελάχιστους νηφάλιους συνομιλητές
της «άλλης όχθης», για το θέμα των ταυτοτήτων και τις εν γένει σχέσεις
Εκκλησίας και Πολιτείας, δίστασα πολύ να συμμετάσχω. Για συμμετοχή στις
«θερμές» εχθροπραξίες, εκτός της τοπικής μου ζώνης, όπου ο καθολικισμός
νομιμοποιείται να έχει (περιορισμένη) φωνή, εξαιτίας της μακράς ιστορικής του
παρουσίας, ούτε λόγος. Η αναγραφή στην ταυτότητά μου της ένδειξης «χριστιανός
καθολικός» (το «χριστιανός» οφείλεται στο ότι η ταυτότητά μου εκδόθηκε στη
Σύρο κι έτσι στον αστυνομικό που την συμπλήρωσε δεν ήταν άγνωστο το
«καθολικός» ως είδος του γένους «χριστιανός»), καθιστούσε αυτομάτως διαβλητή
και ύποπτη μια παρέμβαση με θεωρητικές αξιώσεις. Που, εν πάση περιπτώσει, με
το απαιτούμενο σθένος και πειστικότητα επιχείρησαν κι επιχειρούν σχεδόν
σύσσωμοι οι φυσικοί υπέρμαχοι των ατομικών ελευθεριών νομικοί και
δημοσιογράφοι. Θα περιοριστώ λοιπόν στη μόνη ικανή να προσθέσει κάτι
ουσιαστικό, στα ήδη γνωστά και ειπωμένα, μαρτυρία των προσωπικών μου εμπειριών
από την, επιτέλους, όχι ακραία ή προκλητική, θρησκευτική μου ιδιαιτερότητα.

Η σχέση μου με την Καθολική Εκκλησία είναι μάλλον χαλαρή. Αισθητικές
επιφυλάξεις για τον ήδη υπερτριακονταετή λειτουργικό εκσυγχρονισμό της (που
εκπορεύθηκε από την κατά τα λοιπά σχεδόν επαναστατική Β’ Βατικανή Σύνοδο της
δεκαετίας του ’60) με κράτησαν, αρκετά νωρίς, σε απόσταση από την εντατική
συμμετοχή στην εκκλησιαστική ζωή που απαιτεί από τους πιστούς της. Και οι
οριακές, σχεδόν ανεπαίσθητες, δογματικές της διαφορές από την Ορθόδοξη
Εκκλησία δεν θ’ αρκούσαν από μόνες τους για να επιμείνω σε μια, καθόλου
ανώδυνη, απόκλιση από το «εθνικό» θρήσκευμα των Ελλήνων. Ούτε θεωρούσα το
παπικό διοικητικό πρωτείο αποχρώντα λόγο να διακινδυνεύω εμμονή σε, εξ ορισμού
«εχθρικά προς τον ελληνισμό», δόγματα. Μια άμεση επικοινωνία με τη διδασκαλία
του Χριστού, όπως έχει αποτυπωθεί στ’ αυθεντικά ευαγγελικά κείμενα, με οδήγησε
σ’ ένα προσωπικό θρησκευτικό στίγμα, χριστιανικό μεν αλλ’ εκτός των λεπτότατων
και χωρίς ουσιαστικό για εμένα ενδιαφέρον αποχρώσεων των προϊόντων του πρώτου
σχίσματος της αρχικά ενιαίας χριστιανοσύνης. Λόγω ανατροφής και παιδείας
παρέμεινα προσηλωμένος στην κατεξοχήν δυναμική κι εντυπωσιακή πολιτιστική
κληρονομιά του καθολικισμού. Διατηρούσα, ωστόσο, πάντοτε κοινωνία και συχνά
θαυμασμό προς τις εκδηλώσεις του εξαιρετικά ανθεκτικού πολιτισμού της
ορθόδοξης χριστιανικής ανατολής, που ουδέποτε απέσπασα, και μάλιστα ως
αντίπαλο δέος, από τον δυτικό, ευρωπαϊκό, πολιτισμό.

Θα μπορούσα και θα ήθελα (αν εύρισκα αστυφύλακα πρόθυμο να κατανοήσει την
ιδιορρυθμία μου), να δηλώνω στην ταυτότητά μου απλώς «χριστιανός». Τη
δημοσιοποίηση όμως, της προσωπικής και μεμονωμένης αναδρομής μου στον
αδιαίρετο ευαγγελικό χριστιανισμό μου απαγόρευαν όχι μόνο οι διακρίσεις εις
βάρος των συμπολιτών μου εκείνων που επέμεναν, όπως είχαν κάθε δικαίωμα, να
δηλώνουν ως θρήσκευμά τους «χριστιανός καθολικός». Και οι ακόμη χειρότερες
διακρίσεις εις βάρος των συμπολιτών μου, που δήλωναν «μάρτυρας του Ιεχωβά»,
«ισραηλίτης», «μουσουλμάνος», ή οπαδός οποιουδήποτε άλλου δόγματος, θρησκείας
ή σέκτας.

Παρά τις «σφήνες» περί της ορθοδοξίας ως «επικρατούσας θρησκείας», της
απαγόρευσης του προσηλυτισμού και, κυρίως, της ανάπτυξης της θρησκευτικής
συνείδησης ως, μεταξύ των άλλων, σκοπού της παιδείας, η συνταγματική
κατοχύρωση της ελευθερίας της θρησκευτικής συνείδησης στη χώρα μας μπορεί να
θεωρηθεί σχετικά ικανοποιητική. Ο πλήρης χωρισμός της Εκκλησίας από το κράτος
(το περίφημο «άθρησκο» δηλαδή θρησκευτικά ουδέτερο κι όχι εχθρικό προς το
θρησκεύειν κράτος, που βδελύττονται οι λάβροι αρχιερείς μας αλλ’ αποτελεί προ
πολλού κατάκτηση των προηγμένων εθνών, χωρίς καμιά δυσμενή επίπτωση επί της
εθνικής τους ταυτότητας) αποκλείστηκε, βέβαια της εν εξελίξει συνταγματικής
αναθεώρησης κι έτσι αναβλήθηκε κατά μία τουλάχιστον γενεά. Οπότε, προς τι οι
ανησυχίες της Εκκλησίας;

Εκεί που πάσχουμε είναι στην εφαρμογή των εγγυητικών της θρησκευτικής
ελευθερίας συνταγματικών διατάξεων. Και είναι τουλάχιστον φαρισαϊκό να
επικαλείται η ελλαδική Εκκλησία την αφηρημένα και θεωρητικά άψογη κατοχύρωση
της θρησκευτικής ελευθερίας στην Ελλάδα, όταν η ίδια βρίσκεται, χάρη στη
στενή, τυπική και ουσιαστική της, σχέση με το κράτος, πίσω από κάθε πρακτική
ακύρωση της ελευθερίας αυτής, είτε με την παραβίασή της σε συγκεκριμένες
περιπτώσεις είτε με τη ματαίωση της προσαρμογής σ’ αυτήν της κοινής μας
νομοθεσίας. Όταν δηλαδή, ουσιαστικά είναι η ηθική αυτουργός κάθε παραβίασης
της θρησκευτικής ελευθερίας στην Ελλάδα!

Ο υποφαινόμενος, ως Έλληνας καθολικός, έχω υποστεί κι εξακολουθώ να υφίσταμαι
τόσο ατομικές προσβολές της θρησκευτικής μου ελευθερίας όσο και συλλογικές (ως
μέλος δηλαδή, έστω υποτονικό και μη ενθουσιώδες, της καθολικής κοινότητας της
Ελλάδας).

Οι ατομικές προσβολές είναι περιορισμένου αριθμού και σημασίας. Δεν παύουν
όμως ν’ αποτελούν τις, συμπτωματικά και στιγμιαία, ορατές πλευρές ενός αθέατου
μηχανισμού καταπίεσης.

Η θρησκευ-τική μου ετερότητα, κατά την άποψη ήδη μακαρίτη, Συριανού συναδέλφου
μου, επίλεκτου μέλους της πνευματικής «ελίτ» του τόπου μου κι εν γένει πολύ
μακράν του ανθρωπολογικού προτύπου που συγκροτεί τις πρόσφατες «λαοσυνάξεις»,
αποτελούσε, σε πείσμα των προσόντων που μου αναγνώριζε, εμπόδιο ανόδου μου σε
αξιώματα ανώτερα του προέδρου του δημοτικού συμβουλίου της Ερμούπολης, που
τότε κατείχα. Η ίδια ακριβώς θρησκευτική ετερότητα (και προς Θεού, δεν μιλώ
πια για τον εαυτό μου!) είχε κριθεί ως ανεπίσημο κώλυμα κεχρισμένης από μεγάλο
κόμμα (και άρα με υψηλή πιθανότητα εκλογής) υποψηφιότητας αιρετού νομάρχη.
Όταν στη δεκαετία του 1880 Συριανός καθολικός, ο Αλοΰσιος Τόμαν (κι εκ μόνου
του ονοματεπωνύμου ύποπτης «ελληνικότητας»!) είχε ακωλύτως καταλάβει τον θώκο
του υπουργού της Δικαιοσύνης! Κι όταν αργότερα Έλληνες καθολικοί (όπως π.χ. ο
Γεώργιος Μαραγκός, ο Ιωάννης Μαραγκός, ο Κάρολος Βιτάλης, ο Ερρίκος Βαλαρής)
εκλέχθηκαν επανειλημμένως μέλη του ελληνικού κοινοβουλίου! Στις ημέρες όμως
του «σοσιαλιστικού μετασχηματισμού» (και των άλλων ηχηρών παρομοίων), το πολύ
πολύ που θα μπορούσε να φιλοδοξήσει πολιτικώς ένας Έλληνας καθολικός ήταν μια
θέση «νεροκουβαλητή», απλού δηλαδή αλλ’ ασφαλούς μέσου προσεταιρισμού των
καθολικών ψηφοφόρων, στα κυκλαδικά ψηφοδέλτια. Και για να μη νομιστεί ότι το
κόμμα που στεγάζει τον κ. Παπαθεμελή είχε τα πρωτεία της θρησκευτικής
προκατάληψης, σπεύδω να πληροφορήσω τους αναγνώστες ότι την ίδια εποχή η τότε
κοινή κομματική στέγη του κ. Ανδρεουλάκου και του κ. Μάνου απέκλειε
καταστατικώς από τις τάξεις των μελών της τους μη ορθόδοξους Έλληνες!!!

Θα μου πείτε ότι όλες οι παραπάνω ατομικές προσβολές της θρησκευτικής
ελευθερίας που υπέπεσαν στην αντίληψή μου δεν εκπορεύονταν από το κράτος αλλ’
από κόμματα ή ιδιώτες. Καταδείκνυαν όμως μια γενικευμένη και διαρκώς
επιδεινούμενη διάβρωση της ελληνικής κοινωνίας από το μικρόβιο του
θρησκευτικού φανατισμού που, ως ιδεολογική επιδημία, ήταν αδύνατο ν’ αφήσει
ανέπαφη την ιδεατή θεσμική αμεροληψία των κρατικών οργάνων (νομοθετικών,
διοικητικών, στρατιωτικών, δικαστικών). Αντί ν’ αποθαρρύνει τη μισαλλοδοξία
και να εξουδετερώνει τους τελευταίους θυλάκους – κατάλοιπα ενός παρωχημένου
ανασφαλούς και συμπλεγματικού απομονωτισμού, η Πολιτεία ενέδιδε η ίδια ολοένα
και περισσότερο στον διάχυτο πειρασμό ή και στην περιστασιακή ψυχολογική βία
του έρποντος, υπόγειου και παρασκηνιακού φανατισμού. Και η διάβρωση αυτή
εκδηλώθηκε κι εξακολουθεί να εκδηλώνεται σε συλλογικού πλέον χαρακτήρα
παραβιάσεις της θρησκευτικής ελευθερίας. Όπως η νομοθετική απαίτηση «άδειας»
του οικείου ορθοδόξου μητροπολίτη για την ανέγερση ή λειτουργία οποιουδήποτε
δόγματος, την οποία, προκειμένου να περισωθεί η συνταγματικότητά της,
υποβίβασε σε «απλή γνωμοδότηση» στο ΣτΕ. Κι όπως, επίσης, η αιφνίδια, επί
υπουργίας Τρίτση, ανατροπή τής για δεκαετίες αδιατάρακτης πρακτικής διορισμού
καθολικών δασκάλων και νηπιαγωγών σε σχολεία της Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης που
κρίθηκε εν μέρει μόνο (ως προς τους νηπιαγωγούς) αντισυνταγματική από τα
διοικητικά δικαστήρια και ρυθμίστηκε τελικά (χάριν προσωπικής παρεμβάσεως του
Ανδρέα Παπανδρέου) με το άρθρο 16 του ν. 1771/1988. Ή, τέλος, όπως η μη
αναγνώριση από τον Άρειο Πάγο (όχι με τη σημερινή του ηγεσία και σύνθεση)
νομικής προσωπικότητας σε υφιστάμενο από την εποχή της Βενετοκρατίας καθολικό
ναό του Ρεθύμνου, με αποτέλεσμα η περιουσία του να μένει απροστάτευτη έναντι
καταπατητών! (για την τελευταία αυτή απόφαση η Ελλάδα καταδικάστηκε από το
Ευρωπαϊκό Δικαστήριο).

Βέβαια οι χονδροειδέστερες παραβιάσεις της θρησκευτικής ελευθερίας στη χώρα
μας δεν γίνονται εις βάρος καθολικών. Η προπαγανδιστικά δραστηριότατη ελληνική
κοινότητα των μαρτύρων του Ιεχωβά είναι, ως γνωστόν, εκείνη που κυρίως
«πληρώνει τα σπασμένα» της ασυμβίβαστης με τη συνταγματική έννοια του
προσηλυτισμού και με την ευρωπαϊκή σύμβαση ανθρωπίνων δικαιωμάτων ποινικής
νομοθεσίας κατά του προσηλυτισμού της μεταξικής περιόδου. Με διφορούμενες
συνταγματικές έννοιες, ως η «επικρατούσα θρησκεία» και ο «προσηλυτισμός» και
με τη νομοθετική ή πρακτική παραφθορά τους, ο θρησκευτικός ιδεολογικός
ανταγωνισμός παραμένει ο μόνος μη ελεύθερος στη μεταπολιτευτική μας
δημοκρατία! Πενήντα χρόνια μετά τη Μακρόνησο και είκοσι πέντε μετά την άρση
της ιδεολογικής καραντίνας της Αριστεράς η θρησκευτική ετερότητα είναι ο μόνος
δεσμώτης μιας κατά τα λοιπά ελεύθερης κοινωνίας! Και μάλιστα σε βαθμό
χειρότερο απ’ ό,τι στον κατά τους ιστορικούς «στρεβλό» και νόθο πρόωρο
κοινοβουλευτισμό μας του 19ου αιώνα.

Αλλά πέρα από εκκλησιαστικά εμπνευσμένες κι εκκλησιαστικά διατηρούμενες
αντισυνταγματικές νομοθεσίες και κρατικές, εν γένει, συμπεριφορές, οι
καταθλιπτικότερες δοκιμασίες της θρησκευτικής ελευθερίας προέρχονται από την
κοινωνία μας. Οφείλονται στις μαζικές, εθνικιστικές ή θρησκευτικές, ψυχώσεις
που κατέλαβαν, ύστερα από τη χρεοκοπία του «υπαρκτού σοσιαλισμού», το κενό που
άφησε η ουτοπία της κοινωνικής ανατροπής. Οι μαζικές αυτές ψυχώσεις
υποδαυλίζονται από μια Εκκλησία που δεν έχει καν το ελαφρυντικό να
συμμερίζεται τις ψευδαισθήσεις τους, αλλά τις χρησιμοποιεί σε μια ωμά
εξουσιαστική διελκυστίνδα με την Πολιτεία. Η δαιμονολογία και συνωμοσιολογία
βρίσκεται στο επίκεντρο των ψυχώσεων αυτών. Και, με την εξαίρεση ίσως των
«εβραίων», τη μερίδα του λέοντος (ή, αν προτιμάτε, του λύκου) κατέχει σ’ αυτές
το Βατικανό κι ο Πάπας! Με αποτέλεσμα μια σκοτεινή, ενστικτώδη, ανασφαλή και
γι’ αυτό τυφλή μισαλλοδοξία, που φτάνει ν’ αποκεφαλίζει αγάλματα του Χριστού
έξω από καθολικούς ναούς! Αλλ’ όταν στον προκαθήμενο της Καθολικής Εκκλησίας,
ως υποψήφιο επισκέπτη της χώρας μας, επιφυλάξαμε τη γνωστή μεταχείριση, τι να
υποθέσει ο ευσεβής ορθόδοξος; Δεν θα σκεφτεί πως ο περί ου ο λόγος είναι
τουλάχιστον δέκα φορές τρισκαταρατότερος του Κλίντον; Κι επειδή δεν τον έχει
πρόχειρο, δεν θα στραφεί κατά των εδώ οπαδών του;

Το μερικώς τουλάχιστον ανιστόρητο σύνθημα «Ελλάδα σημαίνει ορθοδοξία» που
ρυθμικά απήγγειλε ο Αρχιεπίσκοπος, οιστρηλατούμενος από το αλαλάζον πλήθος,
εκτός του Ομήρου, του Αισχύλου, του Θουκυδίδη, του Σωκράτη, του Αριστοτέλη
κ.λπ. εκτός δηλαδή εκείνων, για τους οποίους δοξάστηκε παγκοσμίως ο ελληνισμός
και αγαπήθηκε η νεώτερη εκδοχή του, αφήνει έξω από την Ελλάδα τον φλογερό
πατριώτη, βιογράφο και ανεξάρτητο δικαστή του Κολοκοτρώνη, Γεώργιο Τερτσέτη.
Όπως ακόμα τον γενάρχη της νεοελληνικής μουσικής, Φραγκίσκο Λεονταρίτη, τους
στυλοβάτες καίριων τομέων της εθνικολαϊκής μας κουλτούρας, όπως ο Βιτσέντζος
Κορνάρος κι ο Μάρκος Βαμβακάρης, ενδεχομένως τον αμφίβολης ορθοδοξίας Γκρέκο
κ.λπ. Αφήνει, τέλος, έξω από την Ελλάδα και κάποιους «συνήθειες υπόπτους» για
τα πραγματικά ή φανταστικά δεινά της. Π.χ. (κι όπως τυχαία μου έρχονται στο
μυαλό) τον καθολικό ιερέα Ιωάννη Δαλέζιο, καθολικό εφημέριο Βόλου (τον ξέρει
άρα καλά ο μακαριότατος) που δολοφονήθηκε από τους Τούρκους κατακτητές το 1897
και τον επίσης καθολικό ιερέα Χρυσόστομο Βασιλείου, που εκτελέστηκε από τους
Γερμανούς το 1944, τον Έλληνα ιουδαίο συνταγματάρχη Μαρδοχαίο Φριζή (που έπεσε
απ’ τους πρώτους στον ελληνοϊταλικό πόλεμο το ’40), τον θείο του πατέρα μου,
φέρελπι Συριανό δικηγόρο Φραγκούλη Σαλάχα (που σκοτώθηκε στα τριάντα του στη
μάχη του Κιλκίς – Λαχανά το 1913) και τις εκατοντάδες των συμπατριωτών μου
Φραγκοσυριανών που, ως τοπικό νεκρικό πλειοψηφικό ρεύμα (αντιστρόφως ανάλογο,
κατά τα ειωθότα, προς την κοινωνική τους μειονεκτικότητα) κατακλύζουν τα ηρώα
των πεσόντων στους Βαλκανικούς, στη Μικρασία, στην Αλβανία, στον Εμφύλιο.

Για ποια Ελλάδα, άραγε, πρόσφεραν όλοι αυτοί όχι ένα απλό «Χ.Ο.» στις
ταυτότητές τους, αλλά την ίδια τη ζωή τους;

Ο Μάρκος Δ. Φρέρης είναι δικηγόρος Σύρου, πρώην πανεπιστημιακός.