Οφέλη και κίνδυνοι για την Ιατρική τού αύριο

Ο Ουίνστον Τσώρτσιλ απέδιδε τη μακροβιότητά του (πέθανε το 1965 σε ηλικία
91 ετών) στο ότι ουδέποτε άκουσε όσα του συνιστούσαν οι γιατροί.

«Μου είχαν πει να μην καπνίζω, αλλά δεν έβγαζα το πούρο από το στόμα μου. Μου
είχαν πει να μην πίνω αλκοόλ, αλλά δεν άφηνα το ποτήρι από το χέρι μου. Μου
είχαν πει να ασκούμαι, αλλά η μόνη μου άσκηση ήταν το περπάτημα στις κηδείες
των φίλων μου, οι οποίοι σημειωτέον άκουγαν τους γιατρούς», συνήθιζε να λέει.

Η περίπτωσή του αποτελεί απόδειξη του ρόλου των γονιδίων στις πιθανότητες
ανάπτυξης διαφόρων νοσημάτων. Τώρα, λοιπόν, που χαρτογραφήθηκαν στο μεγαλύτερο
ποσοστό τους τα γονίδια του ανθρώπινου οργανισμού, οι προοπτικές που
διανοίγονται στην Ιατρική είναι τεράστιες. Ή μήπως όχι; Διακεκριμένοι Έλληνες
επιστήμονες δίνουν την απάντηση.

ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ ΤΡΙΧΟΠΟΥΛΟΣ

Χρειάζεται συναρμολόγηση

Η πλήρης αποκρυπτογράφηση του γενετικού υλικού δεν σημαίνει τίποτα επί του
παρόντος. Είναι σαν να μας έδωσαν όλα τα κομμάτια από ένα αυτοκίνητο, δίχως να
τα έχουν συναρμολογήσει ­ συνεπώς, αυτοκίνητο δεν υπάρχει.

Στην προκειμένη περίπτωση, το ανθρώπινο γενετικό υλικό διαθέτει 3,2
δισεκατομμύρια ζεύγη βάσεων. Η χαρτογράφησή τους είναι πολύ σημαντική για την
προσπέλαση της γνώσης, διότι ο άνθρωπος είναι ένα ον που αναζητεί τη γνώση και
την αλήθεια. Επειδή όμως άλλο είναι να χαρτογραφείς και άλλο να αξιοποιείς,
δεν βλέπω να έχει πρακτικά οφέλη ­ εκτός και αν μιλάμε για λαμπρές
σταδιοδρομίες νέων γιατρών και για τεράστια κέρδη των φαρμακευτικών εταιρειών.
Ας υποθέσουμε, ωστόσο, ότι βρίσκουμε τον τρόπο να αξιοποιήσουμε αυτήν τη νέα
γνώση ­ κάτι που εκτιμώ ότι θα δουν οι επόμενες γενιές και όχι η δική μας. Πού
μπορεί να οδηγηθούμε; Άγνωστον. Το σίγουρο είναι ότι κρύβει σημαντικούς
κινδύνους, που εκπορεύονται από το τι τελικά ζητάμε από την Ιατρική και το τι
επιδιώκουμε. Ένας από τους κινδύνους είναι να πετάμε τα έμβρυα που δεν
ικανοποιούν τη ματαιοδοξία μας διότι, λ.χ., δεν είναι ιδιαιτέρως ευφυή. Με
άλλα λόγια, ενώ έως τώρα αποφεύγαμε το αρνητικό θα βρεθούμε τελικά να
επιδιώκουμε το εξαιρετικά θετικό, την τελειότητα, γεγονός που μπορεί να
οδηγήσει σε αναβίωση των ευγονικών αντιλήψεων (την απόκτηση τέλειων ανθρώπων ή
υπερανθρώπων) που ζήσαμε τη δεκαετία του ’30.

Ένας άλλος κίνδυνος αφορά το τι ακριβώς επιζητάμε από την Ιατρική τού
μέλλοντος. Η σύγχρονη Ιατρική δεν υποφέρει από έλλειψη αποτελεσματικότητας,
διότι μέσα σε 100 χρόνια πέτυχε να αυξήσει το προσδόκιμο επιβίωσης από τα 40
στα 70 χρόνια ή ακόμα περισσότερο. Άρα, αυτό που ζητάμε τώρα είναι ουσιαστικά
η αθανασία. Αθάνατοι άνθρωποι, όμως, σημαίνει ταυτοχρόνως μη αναπαραγωγή,
διότι ο πλανήτης δεν μπορεί να αντέξει άπειρο αριθμό κατοίκων. Ποιος θα ήθελε
να ζει σε μια κοινωνία υπερηλίκων, δίχως παιδιά; Νομίζω κανένας.

Δημήτριος Τριχόπουλος (ακαδημαϊκός, καθηγητής Επιδημιολογίας Πανεπιστημίων Χάρβαρντ και Αθηνών)

Η αποκρυπτογράφηση του DNA μπορεί να αποδειχθεί κατάφωρη παρέμβαση στην
ανθρώπινη φύση και πορεία. Αν παραεπιτύχει μπορεί να φθάσουμε στα 130 χρόνια
ζωής, δίχως να αποκομίσουμε κάποιο άλλο όφελος σε κοινωνικό επίπεδο. Η ουσία
είναι ότι οι άνθρωποι πεθαίνουν σωρηδόν στην Αφρική και στην Ινδία επειδή το
ετήσιο κόστος της ιατρικής περίθαλψης εκεί είναι μικρότερο από 3 δολάρια ανά
κάτοικο και εμείς ασχολούμαστε με πανάκριβα πράγματα που ­ με τα υπάρχοντα
στοιχεία ­ μπορεί να αυξήσουν τη ζωή των Δυτικοευρωπαίων και των Αμερικανών
κατά ένα ή δύο χρόνια (η εξαφάνιση του καρκίνου μπορεί να αυξήσει τον μέσο όρο
ζωής μόνο κατά δύο χρόνια), αλλά πολλοί ελπίζουν να την αυξήσουν ακόμα
περισσότερο.

Και να σημειωθεί κάτι ακόμα: η αποκρυπτογράφηση του γενετικού υλικού δεν είναι
κάτι νέο, αλλά κάτι που έχει αρχίσει εδώ και 10 χρόνια. Επιπλέον, δεν
αποκρυπτογραφήθηκε όλο το DNA, αλλά σημαντικό τμήμα του 10% εξ αυτού, το οποίο
είναι ενεργό, δηλαδή διαθέτει δραστηριότητα γονιδίων. Το λοιπό 90% δεν είναι
ενεργό.

ΒΑΣΙΛΗΣ ΓΟΛΕΜΑΤΗΣ

Κέρδος χρόνου, αύξηση κόστους των εξετάσεων

Βασίλης Γολεμάτης (καθηγητής Χειρουργικής, πρόεδρος Κεντρικού Συμβουλίου Υγείας)

Η αποκρυπτογράφηση του DNA θα αλλάξει ριζικά την Ιατρική και τον τρόπο
ασκήσεώς της, αλλά και τον τρόπο αντιμετωπίσεως των ασθενειών και των ασθενών.
Οι αλλαγές που περιμένουμε, όμως, θα γίνουν με πολύ βραδύ ρυθμό και θα
περάσουν χρόνια ­ ίσως δεκαετίες ­ έως ότου επιτευχθούν.

Ο έλεγχος και ο χειρισμός των γονιδίων μπορεί να παράσχει πολλά οφέλη, τόσο
στην πρώιμη διάγνωση των ασθενειών όσο και στη θεραπεία τους. Ήδη
χρησιμοποιούνται γενετικές εξετάσεις για να καθορισθεί η επιθετικότητα των
καρκινικών όγκων, ενώ στο μέλλον θα μας βοηθούν να εντοπίζουμε εγκαίρως
ανθρώπους που κινδυνεύουν πολύ να αναπτύξουν κάποια συγκεκριμένη ασθένεια. Η
γονιδιακή θεραπεία, εξάλλου, θα μας επιτρέψει στο μέλλον (έπειτα από 20 ή 30
χρόνια ενδεχομένως) να νικήσουμε κύριες ασθένειες, όπως ο καρκίνος και η
καρδιοπάθεια, καθώς και να θεραπεύσουμε σπανιότερα νοσήματα, όπως η μυϊκή
δυστροφία, που προς το παρόν είναι ανίατα.

Σε επίπεδο παροχής υπηρεσιών Υγείας, οι αλλαγές που θα επιφέρει η νέα εποχή
της Ιατρικής θα είναι σημαντικές. Οι χειρουργοί, λ.χ., δεν θα χρειάζεται να
κάνουν τόσο πολλές επεμβάσεις, αφού θα μπορούν να κάθονται στο μικροσκόπιο, να
απομονώνουν τα γονίδια που αναζητούν και να τα μεταφέρουν όπου θέλουν. Με άλλα
λόγια, θα έχουν στο μέλλον τη δυνατότητα να κάνουν χειρουργική θεραπεία χωρίς
χειρουργείο.

Μία άλλη αλλαγή θα είναι η σημαντική αύξηση του κόστους των εργαστηριακών
εξετάσεων, η οποία όμως θα αντισταθμισθεί από τον εκμηδενισμό του χρόνου
νοσηλείας των πασχόντων από χρόνια ή οξέα νοσήματα. Αυτό που ουσιαστικά θα
γίνεται στα νοσοκομεία του μέλλοντος είναι ότι θα προσέρχονται οι ασθενείς για
να αλλάζουν τα γονίδιά τους και να φεύγουν!

Θα υπάρξουν επίσης σημαντικές (πλην όμως ευνόητες) αλλαγές και στον τομέα της
ιατρικής εκπαίδευσης, ιδίως στις ειδικότητες. Οι γιατροί του μέλλοντος, κυρίως
οι χειρουργοί, θα πρέπει να είναι άριστοι γνώστες της Μοριακής Βιολογίας και
όχι μόνον της ειδικότητός τους και της Γενικής Ιατρικής, αν θέλουν να
θεραπεύουν σωστά τους ασθενείς τους.

Βέβαια, όλα αυτά δεν θα είναι άμοιρα συνεπειών. Η πιο πρακτική, ίσως, είναι η
σημαντική αύξηση των ασφαλίστρων για την υγεία, αφού αναλόγως με την
προδιάθεση ή τον κίνδυνο για ανάπτυξη κάποιας νόσου που έχει κανείς θα
καλείται να καταβάλλει το ανάλογο τίμημα. Πολύ πιο σημαντικός, όμως, είναι ο
κίνδυνος να οδηγηθούμε τελικά στην παραγωγή τέλειων ανθρώπων ή ακόμα και
τέλειων στρατιωτών. Τα όρια της Γενετικής προβληματίζουν ήδη τους επιστήμονες
ανά τον κόσμο και έχουν αρχίσει να θεσπίζονται νόμοι ώστε να αποφευχθούν τυχόν
απρόβλεπτες κινήσεις. Ωστόσο, τίποτα δεν μπορεί να σταματήσει την πρόοδο της
επιστήμης ­ και μόνο το μέλλον θα δείξει τι στ’ αλήθεια μας επιφυλάσσει η
αποκωδικοποίηση του DNA.

ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΚΡΕΜΑΣΤΙΝΟΣ

Θα συρρικνωθεί η Χειρουργική

Δημήτρης Κρεμαστινός (καθηγητής Καρδιολογίας στην Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών)

Η αποκωδικοποίηση του DNA αποτελεί ουσιαστικά άλμα για την Ιατρική ­ ένα άλμα
εξίσου σημαντικό με τη θεωρία της σχετικότητας για τη Φυσική. Το πού θα
μπορούσε να οδηγήσει αυτό το άλμα, ανάγεται εν μέρει στη σφαίρα της
πραγματικότητας και εν πολλοίς στη σφαίρα της ιατρικής φαντασίας.

Η δυνατότητα της μελέτης των γονιδίων και της κατανόησης της δυναμικής τους θα
μας επιτρέψει στο μέλλον να γνωρίζουμε όχι μόνον εάν ένας νέος άνθρωπος θα
γεννηθεί με κάποια επονομαζόμενη συγγενή διαμαρτία περί τη διάπλαση (δηλαδή με
κάποια εκ γενετής παθολογοανατομική πάθηση, όπως οι καρδιολογικές, οι
αναπνευστικές κ.ά.), αλλά και πότε θα αναπτύξει μια νόσο στη διάρκεια της ζωής
του και από ποιες είναι προστατευμένος. Με άλλα λόγια, θα μπορεί να ξέρει αν
διαθέτει ένα γονίδιο που τον προστατεύει, λ.χ., από τις συνέπειες του
καπνίσματος ή αν κινδυνεύει στα 20 ή στα 40 του χρόνια να αναπτύξει διατατικού
τύπου μυοκαρδιοπάθεια ή οποιαδήποτε μορφή καρκίνου, και συνεπώς χρειάζεται
γονιδιακή θεραπεία για να τον αποφύγει. Αν, εξάλλου, αναπτύξει μια ασθένεια,
θα μπορεί με την κατάλληλη γονιδιακή θεραπεία να τη σταθεροποιήσει ή και να τη
θεραπεύσει.

Η άλλη πρακτική πλευρά της αποκωδικοποιήσεως του DNA είναι η εξατομίκευση της
θεραπείας για κάθε άνθρωπο ξεχωριστά. Ο καθένας από εμάς θα έχει μια ταυτότητα
θεραπείας και θα γνωρίζει, μεταξύ άλλων, σε ποια φάρμακα αναπτύσσει
ανεπιθύμητες ενέργειες και ποια τον ωφελούν περισσότερο. Έτσι, θα μπορεί να
λαμβάνει ένα φάρμακο που θα είναι ιδιαιτέρως αποτελεσματικό για την πάθησή
του, δίχως να υφίσταται τις παρενέργειές του.

Εξίσου σημαντική είναι η πιθανότητα αυξήσεως του μέσου όρου ζωής, αφού τα
νοσήματα φθοράς (όπως ο καρκίνος, η στεφανιαία νόσος, η νόσος του
Άλτσχαϊμερ…) θα ηττηθούν. Σε αυτή την περίπτωση, εγείρεται ζήτημα ηθικής
τάξεως, καθώς θα οδηγηθούμε σε κοινωνίες περισσότερο γερόντων παρά νέων. Δεν
αποκλείεται να οδηγηθούμε και σε παράταση του προσδόκιμου επιβίωσης (μπορεί
μια μέρα οι άνθρωποι να ζουν έως τα 150 χρόνια ή περισσότερο, εφ’ όσον
αντιμετωπισθούν γονιδιακά τα αίτια που οδηγούν στο γήρας), γεγονός που επίσης
εγείρει ζήτημα ηθικής τάξεως. Το ίδιο κάνει και η πιθανή παράταση ή επιθυμητή
μεταβολή των διαφόρων σταδίων αναπτύξεως (της εφηβείας, της ενηλικίωσης, της
ωριμότητας και του γήρατος), κάτι που μπορεί να γίνει και να προκληθεί. Αν
θέλουμε να προχωρήσουμε ένα βήμα παραπέρα, μπορεί μια μέρα ­ και εδώ τα ηθικά
ζητήματα είναι πραγματικά τεράστια ­ να επιδιωχθεί το μοντέλο του υπερανθρώπου
από πλευράς ενισχύσεως των λειτουργιών του εγκεφάλου ή αναπτύξεως του σώματος,
με ό,τι συνέπειες μπορεί αυτό να έχει. Εκτός από αυτά, αναμένεται να αλλάξει ο
οικονομικός χάρτης της Υγείας και ο τρόπος άσκησης της Ιατρικής καθ’ εαυτής.
Έτσι, αναμένεται να συρρικνωθεί η Χειρουργική και να περιορισθεί σε
τραυματολογία, ενώ τα νέα νοσοκομεία θα έχουν διαφορετική υποδομή και δομή.
Κατά συνέπειαν, οι γιατροί θα αλλάξουν και τρόπο εκπαιδεύσεως και τρόπο
ασκήσεως του λειτουργήματός τους, αφού θα μεταβληθεί ο χάρτης της διαγνωστικής
Ιατρικής υπέρ της Γενετικής και της Μοριακής Βιολογίας. Άρα θα έχουμε
διαφορετικά νοσοκομεία, διαφορετικούς γιατρούς και διαφορετική αντιμετώπιση
των ασθενών.

Όλα αυτά δεν αναμένεται να συμβούν από τη μια στιγμή στην άλλη, ούτε μπορούμε
να πούμε αν θα συμβούν σε 10 ή 20 χρόνια. Ο,τιδήποτε μπορεί να γίνει ή να μη
γίνει. Τα όρια του ιατρικού ρεαλισμού και της ιατρικής φαντασίωσης καθίστανται
έπειτα από αυτή την ανακάλυψη ασαφή.