ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Θέρος και πόλη

Το καλοκαίρι προ των πυλών και το «κάθετο λιοπύρι» που ο ποιητής Ανδρέας
Εμπειρίκος εξυμνεί στο ποίημά του «Η οδός των Φιλελλήνων» έχει ήδη αρχίσει να
πυρώνει την άσφαλτο στους δρόμους των Αθηνών.

Η ζέστη της ασφάλτου με τους ανθρώπους που τρέχουν να προλάβουν τα φανάρια, το
τρόλεϊ, το λεωφορείο, τα μαγαζιά, ανακατώνεται μέσα στη λαύρα του καλοκαιριού,
με την κίνηση τροχοφόρων παντός είδους: «Με Σιτροέν, με
Καντιλάκ, με Βέσπες και με κάρα», γράφει ο ποιητής, αν και τα κάρα
δεν είναι τόσο συνηθισμένο θέαμα στη σημερινή Αθήνα η εικόνα της σύγχυσης και
του κυκλοφοριακού φόρτου δεν αλλάζει πολύ. Το ενδιαφέρον και οι προθέσεις των
υπευθύνων για σκιά και δροσιά στην πόλη σταματάει σε κάποια έργα βιτρίνας και
επιφανειακού εξωραϊσμού, όπως τα σιντριβάνια, τυποποιημένα και άχαρα, σπαρμένα
σε θέσεις συχνά προβληματικές, χωρίς ουσιαστική διαμόρφωση του χώρου που θα τα
υποδεχτεί.

Το νερό, στοιχείο ποιητικό, απαιτεί μια μελέτη που θα αναζητήσει τις πολύ
βαθιές, τις πανάρχαιες σχέσεις του με την πόλη. Τα τυχαία τοποθετημένα
σιντριβάνια, οριοθετημένα με φράκτες του παραμυθιού από κλαδιά ή
νεοκλασικίζοντα κάγκελα, δεν αρκούν για να παραλάβουν ένα δυναμικό τόσο
ποιητικό όσο το νερό, που σε άλλες πόλεις αποτελεί το κύριο χαρακτηριστικό
τους. Ο Ιλισός έχει σκεπαστεί, κι όμως, δεν είναι ουτοπικό να γίνουν ορατά
κάποια ίχνη του, σε περιοχές επιλεγμένες, που θα θυμίζουν την ιστορική σχέση
του ποταμού με την Αθήνα. Η πρόταση των αρχιτεκτόνων, που έχουν αναλάβει στη
μελέτη ενοποίησης των αρχαιολογικών χώρων της Αθήνας την περιοχή του
Ολυμπιείου, αποδεικνύει αυτή τη δυνατότητα· ας ευχηθούμε το σχέδιο να φτάσει
στην εφαρμογή του.

Η μελέτη του δημόσιου υπαίθριου χώρου σε μεσογειακές χώρες όπως η Ελλάδα θα
έπρεπε να αποτελεί το σημαντικό και μόνιμο θέμα, για νέες προτάσεις,
αναμορφώσεις και ιδιαίτερα για διαρκή συντήρηση και αποκατάσταση αυτών των
ελάχιστων περιοχών που απόμειναν για ν’ ανασαίνει η πόλη. Η κατάσταση των
πεζοδρομίων, που έχουν γίνει παγίδες για τους πεζούς, είναι ενδεικτική για την
έλλειψη προθέσεων προς αυτή την κατεύθυνση. Αν ξεχαστείς, κινδυνεύεις να
σωριαστείς κάτω σε κάθε βήμα σου, θυμάμαι κάθε φορά που σκοντάφτω στις
σπασμένες πλάκες των πεζοδρομίων ή στις ακάλυπτες λακκούβες από τις
παρεμβάσεις για επισκευές δικτύων «κοινής ωφελείας» εκείνο το στιχάκι του Γ.
Σουρή που μας ενθαρρύνει να κοιτάμε κάτω όταν περπατάμε στον δρόμο:

Άλλοι κοιτάζουνε ψηλά προς επουράνια αγαθά

κι άλλοι κοιτάζουν χαμηλά μη βρούνε τίποτα ψιλά…

Άλλη παγίδα που στήνεται στον ανυποψίαστο πεζό είναι οι ογκώδεις κάδοι που
ξεχειλίζουν από σκουπίδια και «παρκάρουν» στα πιο απίθανα σημεία της πόλης. Ο
Ίταλο Καλβίνο στις Αόρατες Πόλεις γράφει για τη Λεονία, πόλη των σκουπιδιών:

«… ο πλούτος της Λεονίας μετριέται από τα πράγματα που κάθε μέρα
πετάγονται για να κάνουν χώρο στα καινούργια. Τόσο που αναρωτιέται
κανείς μήπως το πραγματικό πάθος της Λεονίας δεν είναι στ’ αλήθεια,
όπως λένε, η απόλαυση των καινούργιων και διαφορετικών
πραγμάτων, αλλά η χαρά να αποβάλλει, να βγάζει από πάνω της
αυτή την καθημερινή “ρύπανση”…». Τα σκουπίδια έχουν καταλάβει ακόμα
και τους χώρους που η καθαριότητα θα έπρεπε να αποτελεί το καθημερινό μέλημα
όλων όσων αφορά ο δημόσιος χώρος – καθρέφτης του πολιτισμού. Στη γειτονιά μας,
η ονομαζόμενη «παιδική χαρά» στον λόφο του Στρέφη είναι ένα παράδειγμα αυτής
της εγκατάλειψης. Σπασμένα μπουκάλια, σκουπίδια κάθε τύπου, σύρριγγες, χαρτιά
και ό,τι άλλο μπορεί να φανταστεί κανείς, ανακατωμένα με το χώμα και τη
λιγοστή άμμο.

Κούνιες ξεχαρβαλωμένες, παγκάκια ετοιμόρροπα, χώροι υγιεινής απαράδεκτοι.
Είμαστε άραγε σε τέτοια οικονομική ένδεια που αποκλείεται κάθε μόνιμη και
ουσιαστική φροντίδα αυτών των χώρων, που θα έπρεπε τουλάχιστον να
οριοθετούνται, να έχουν φύλακα για την απαραίτητη καθημερινή φροντίδα και ένα
στοιχειώδη έλεγχο, ώστε η περιοχή αυτή του λόφου να αποδίδεται πράγματι στα
παιδιά; Οι λόφοι των Αθηνών αποτελούνε τα τελευταία εναπομείναντα ίχνη της
ιστορικής τοπογραφίας τους· είμαστε όλοι υπεύθυνοι γι’ αυτούς: κάτοικοι,
περιπατητές, μελετητές, προγραμματιστές έργων, ελέγχοντες και ελεγχόμενοι.

Εμείς οι αρχιτέκτονες θα πρέπει να αναγνωρίζουμε τις ιδιαιτερότητες της πόλης
μας όταν με τον ένα ή τον άλλο τρόπο επεμβαίνουμε σ’ αυτή τη γη τη φορτισμένη
από μύθους, όταν διαχειριζόμαστε τη βλάστηση, τους λόφους και τον αιθέρα,
κατηγορήματα όλα αυτά φυσικά ­ όπως γράφει ο Δ. Πικιώνης ­ αλλά που μέσω αυτών
«θ’ αναδυθεί το μεταφυσικό νόημα αυτής της γης που δεν είναι απλά το
ιστορικό πλαίσιο της ένδοξης αθηναϊκής αρχιτεκτονικής και γλυπτικής, μ’
αυτή της η μήτρα, όπου αν λείψει θα ‘ταν περιττό να υπάρχει και
κείνη, η σαρξ εκ της σαρκός της…».

Η Σουζάνα Αντωνακάκη είναι αρχιτέκτονας.