Οι ταυτο-σοφιστές της Ιεραρχίας

Με τη χθεσινή σύνοδο της Ιεραρχίας έκλεισε ένας κύκλος έντονης αντιδικίας της
επίσημης Εκκλησίας με την Πολιτεία. Η ήττα της επίσημης Εκκλησίας είναι
προφανής και ­ ελπίζουμε ­ οριστική. Το όλο ζήτημα ξεκίνησε, ως γνωστόν, από
την κατάργηση της αναγραφής του θρησκεύματος στις ταυτότητες, ήδη όμως έχει
λάβει ευρύτατες διαστάσεις, καθώς η εν γένει στάση της επίσημης Εκκλησίας
σηματοδοτεί την αμφισβήτηση των θεμελιωδών αρχών και κανόνων, που
στοιχειοθετούν την ταυτότητα της σύγχρονης Δημοκρατίας. Ειδικότερα:

Α. Σε ολόκληρο το χρονικό διάστημα που μεσολάβησε από την τελική
απόφαση του Πρωθυπουργού για την μη αναγραφή του θρησκεύματος έως σήμερα,
είδαμε σύσσωμη την Εκκλησία και τους πάσης φύσεως ­ και πολλαπλών συνήθως
σκοπιμοτήτων ­ συνοδοιπόρους της να διακηρύσσουν σε όλους τους τόνους το
“δίκαιο” της Εκκλησίας και να κατακεραυνώνουν την Πολιτεία γιατί τόλμησε
“ξαφνικά” και “ύπουλα” να προσβάλει “τα ιερά και τα όσια του έθνους”. Υπήρξαν
βέβαια και κάποιες κριτικές προς τη στάση της Πολιτείας που χαρακτηρίζονται
από νηφαλιότητα προσέγγισης και αγαθή προαίρεση. Ωστόσο κι αυτές καταπνίγηκαν
μέσα στον ορυμαγδό των κραυγών, των καταγγελιών και των ύβρεων, ενώ δεν
έλειψαν και οι απειλές και οι κατάρες από τα χείλη των “ευσεβών”. Ωστόσο,
κοινός παρονομαστής όλων αυτών των αντιδράσεων είναι κάποια σοφίσματα τόσο
κραυγαλέα, που είναι να απορεί κανείς πώς είναι δυνατόν να έχει κατακυριευθεί
ολόκληρος αυτός ο χώρος των αντιδρώντων από τέτοιον και τόσον ανορθολογισμό.

Ας προσπαθήσουμε να καταδείξουμε αυτά τα σοφίσματα συνοπτικά:

Σόφισμα πρώτο: Η αναγραφή του θρησκεύματος είναι δικαίωμα των Ορθοδόξων
αναφαίρετο. Θέλουν να διακηρύξουν την θρησκευτική τους πίστη ως στοιχείο της
εθνικής τους ταυτότητας και δεν δικαιούται το κράτος να τους το απαγορεύει,
γιατί έτσι προσβάλλεται η ελευθερία της θρησκευτικής τους συνείδησης. Η
απάντηση στο σόφισμα αυτό είναι εύκολη και καθαρή: Όσοι επικαλούνται αυτό το
επιχείρημα δεν γνωρίζουν τι σημαίνει ατομικό δικαίωμα. Τόσο απλά και τόσο
κατηγορηματικά. Και εξηγούμαι: Τα ατομικά δικαιώματα δεν είναι ό,τι δηλώσουμε
εμείς σαν τέτοια με βάση υπερβατικούς κανόνες θείου ή φυσικού δικαίου. Δεν
μπορούμε, με άλλα λόγια, να βαφτίζουμε αυθαίρετα σαν δικαιώματα τις δικές μας
υποκειμενικές αξιώσεις, που πηγάζουν από την δική μας κοσμοαντίληψη, γιατί
τότε θα είχαμε τόσα “δικαιώματα”, για κάθε θέμα, όσοι και οι πολίτες.
Αντίθετα, τα ατομικά δικαιώματα είναι αυτά που το Σύνταγμα ορίζει ως τέτοια,
αφενός κατοχυρώνοντάς τα και αφετέρου εξοπλίζοντάς τα με συγκεκριμένη
προστατευτική εμβέλεια και με απτές δικαστικές εγγυήσεις. Το κύριο δε
χαρακτηριστικό τους είναι ότι θεμελιώνουν αμυντικές αξιώσεις απέναντι στο
κράτος, ώστε να μην παρεμβαίνει στον ζωτικό χώρο του αυτοκαθορισμού των
ατόμων. Έτσι, για να το δούμε πλέον συγκεκριμένα, όταν πρόκειται για δημόσιο
έγγραφο που ουσιαστικά θέτει υποχρεώσεις για δήλωση στοιχείων, το μόνο σχετικό
δικαίωμα που μπορεί να επικαλεσθεί κανείς έχει αρνητικό χαρακτήρα: να ζητήσει
την ελαχιστοποίηση ή την κατάργηση όχι όμως και την αύξηση των εν λόγω
στοιχείων. Με άλλα λόγια, “δικαίωμα” του ατόμου να απαιτήσει την αναγραφή
οποιωνδήποτε στοιχείων, και ιδίως θρησκευτικών και κοσμοθεωρητικών δοξασιών
και πεποιθήσεων, όχι μόνο δεν υφίσταται αλλά ούτε είναι καν νοητό στο πλαίσιο
της ισχύουσας εθνικής και ευρωπαϊκής έννομης τάξης. Πολύ περισσότερο μάλιστα,
όταν οι εν λόγω δοξασίες αποτελούν ευαίσθητα προσωπικά δεδομένα, που
εντάσσονται στο άβατο της θρησκευτικής συνείδησης (13.1Σ), κάθε παραβίαση του
οποίου οδηγεί, εξ ορισμού, σε απαγορευμένες κατά το Σύνταγμα προκαταλήψεις και
διακρίσεις. Όσοι δε και ύστερα από αυτά δεν πείθονται, ας σκεφθούν το εξής
απλό: Είναι γνωστό ότι όπως έχω δικαίωμα να εκφράζω τις θρησκευτικές, έχω
δικαίωμα να εκφράζω και τις πολιτικές μου απόψεις. Ωστόσο, αυτό δεν σημαίνει
ότι μπορώ να πάω στο εκλογικό τμήμα για να ψηφίσω με κομματικές σημαίες και
κονκάρδες, διότι το Σύνταγμα επιτάσσει την μυστικότητα της ψήφου. Είναι δε
προφανές, ότι η εν λόγω απαγόρευση της εκλογικής νομοθεσίας δεν αναιρεί την
ελευθερία της έκφρασης, καθώς η ελευθερία αυτή, είτε πρόκειται για πολιτικές
είτε πρόκειται για θρησκευτικές αντιλήψεις, δεν οδηγεί σε εξαναγκασμό της
Πολιτείας να προσαρμόζει θεσμούς και έγγραφα στις δικές μου αυθαίρετες
απαιτήσεις και επιλογές…

Σόφισμα δεύτερο: Το θρήσκευμα είναι σε κάθε περίπτωση απαραίτητο για
την αναγνώριση του προσώπου του Έλληνα αφού “Ελλάδα και Ορθοδοξία είναι ένα”,
όπως αποδεικνύει και η σχετική μας “παράδοση”. Το επιχείρημα αυτό κατ’ αρχήν
δεν χρειάζεται καν να συζητηθεί. Το έχει υπονομεύσει η ίδια η επίσημη Εκκλησία
με την πρότασή της για προαιρετική αναγραφή, που υποδηλώνει κατά τρόπο
αναμφισβήτητο ότι ούτε η ίδια το θεωρεί απαραίτητο. Το ίδιο ισχύει και για την
“παράδοση” της οποίας γίνεται επίκληση. Έχει αποδειχθεί περίτρανα ότι
πρόκειται για μια ολιγόχρονη σχετικά εφαρμογή, με συγκεκριμένη πολιτική
φόρτιση, αφού κατά βάση αφορά περιόδους που θα θέλαμε να τις ξεχάσουμε και όχι
να τις θυμόμαστε: ναζιστική κατοχή, εμφύλιος, μετεμφυλιοπολεμική περίοδος και
χούντα. Αν οι πάσης φύσεως ζηλωτές των “ελληνοχριστιανικών ιδεωδών” θεωρούν
ότι για τις περιόδους αυτές πρέπει να επαίρονται και να θριαμβολογούν αντί να
ντρέπονται για την κατάντια της τότε επίσημης Εκκλησίας, δεν απομένει παρά να
το εκφράσουν και δημόσια, για να αποκαλυφθεί η συγκεκριμένη προέλευση και οι
συγκεκριμένες αναγωγές των τωρινών αντιπαραθέσεων και συγκρούσεων… Όσο δε
για την ταύτιση Ελληνισμού και Ορθοδοξίας, που πρέπει να αποτυπώνεται και στην
ταυτότητα, είναι προφανές ότι στην απολυτότητά της δεν είναι τίποτα άλλο παρά
η ρατσιστική επαναδιατύπωση του παλαιού: πας μη Έλλην βάρβαρος. Εδώ πας μη
ορθόδοξος εμφανίζεται σαν μη Έλληνας και άρα εξ ορισμού σαν ύποπτος για
ανθέλληνας. Η θεωρία της εθνικοθρησκευτικής καθαρότητας σε όλο της το
μεγαλείο. Οι καθολικοί των Κυκλάδων, οι άθρησκοι, οι προτεστάντες, οι
αγνωστικιστές ­ για να περιοριστούμε ενδεικτικά σε ορισμένους που το όνομα
τους δεν υποδηλώνει το θρήσκευμα τους ­ δεν μπορεί να είναι “καθαροί” Έλληνες
όπως οι ορθόδοξοι, αφού τους λείπει το πιστοποιητικό θρησκευτικών φρονημάτων.
Ας φαίνονται λοιπόν στις ταυτότητες οι γνήσιοι Έλληνες με τη βούλα, αυτοί που
έχουν την “λεβεντιά” να δηλώνουν ορθόδοξοι ­ λες και είναι λεβεντιά να
δηλώνεις ότι είσαι με τους πολλούς ­ ενώ οι άλλοι, τα μιάσματα, καλό είναι να
βρίσκονται σε καραντίνα, μέχρι να αποδειχθεί η “αντεθνική” τους διάθεση και
δράση. Είναι πραγματικά κρίμα που τέτοιες απόψεις και αντιλήψεις υπάρχουν
ακόμη στην εποχή μας και στιγματίζουν τη χώρα μας και ακόμη περισσότερο κρίμα
που τις υποστηρίζουν και άνθρωποι που θέλουν να δηλώνουν “δημοκράτες” και
“προοδευτικοί”, χωρίς να σκέφτονται ότι έτσι συμβάλλουν, εκ του αποτελέσματος
έστω, στην εκκόλαψη του “αυγού του φιδιού”…

Β. Τα σοφίσματα όμως δεν σταματούν εδώ. Η “κρίση των ταυτοτήτων” υπήρξε
αφορμή για να δείξουν πολλοί το πραγματικό τους πρόσωπο και να αποκαλυφθεί η
“αρχαία σκουριά” ιδεών, αντιλήψεων και δοξασιών που μέχρι τώρα υποκρύπτονταν
επιμελώς και εντέχνως πίσω από πολυποίκιλτα άμφια και παραπλανητικές
τηλεοπτικές εικόνες. Ας γίνουμε συγκεκριμένοι:

Σόφισμα πρώτο: Πίσω από τις ταυτότητες κρύβονται σκοτεινά σχέδια
δυνάμεων που απεργάζονται τον “αφελληνισμό του έθνους” μέσω του “θρησκευτικού
αποχρωματισμού της κοινωνίας”. Αποκρύπτεται βέβαια επιμελώς ότι το ζητούμενο
δεν είναι ο θρησκευτικός αποχρωματισμός της κοινωνίας, αλλά η θρησκευτική
ουδετεροποίηση του κράτους, που είναι μια από τις πρώτες και σημαντικότερες
κατακτήσεις της σύγχρονης Δημοκρατίας. Ωστόσο, για την επίσημη Εκκλησία, ο
θρησκευτικός χρωματισμός της κοινωνίας θεωρείται εφικτός μόνο μέσω της
επιβολής του κράτους. Η επίσημη Εκκλησία θεωρεί αυτονόητο ότι ο όρος
“επικρατούσα” σημαίνει τη θρησκεία που πρέπει πάση θυσία να επικρατεί, με τα
κρατικά δεκανίκια και όχι με τη δύναμη και την καθαρότητα των ιδεών της. Όμως,
αυτή η νοοτροπία οδηγεί με μαθηματική ακρίβεια στη συρρίκνωση της Ορθοδοξίας,
η οποία βέβαια δεν μπορεί και δεν πρέπει να ταυτίζεται με έναν πλαδαρό,
κρατικοδίαιτο και γραφειοκρατικό οργανισμό, χωρίς ίχνος δημοκρατικής
λειτουργίας και γαντζωμένο πάνω σε οφίκια, προνόμια και παχυλές κρατικές
επιδαψιλεύσεις… Μπορεί άραγε κανένας από όλους αυτούς τους καθημερινώς
“εκδιδομένους” στα τηλεοπτικά παράθυρα να επικαλεστεί θετική συμβολή της
Εκκλησίας όχι στο απώτερο ιστορικό παρελθόν ­ για το οποίο πράγματι η
Ορθοδοξία αποτέλεσε καθοριστικό στοιχείο της εθνικής και πολιτικής μας
ιδιοσυστασίας ­ αλλά για το σημερινό κοινωνικό γίγνεσθαι και άρα τη σημερινή
ταυτότητα του Έλληνα; Ή, για να το πούμε ακόμη πιο προκλητικά: Υποστηρίζει
άραγε κανείς, τουλάχιστον από όσους προβληματίζονται καλόπιστα, ότι αυτοί που
έδιναν το αίμα τους “για του Χριστού την πίστη την Αγία και τις Πατρίδος την
Ελευθερία” οραματίζονταν αυτή την εικόνα του φανατισμού, της μισαλλοδοξίας και
της παρακμής που εκπέμπει η σημερινή επίσημη Εκκλησία;

Σόφισμα δεύτερο: Εμείς είμαστε η “συντριπτική πλειοψηφία”. Εμείς
είμαστε ο λαός και άρα δεν μπορείτε να παρακάμπτετε τη θέλησή μας. Εμείς σας
ψηφίσαμε και αν το ξέραμε ότι θα γίνει έτσι θα δίναμε γραμμή να ψηφιστούν οι
άλλοι, οι πιο δικοί μας, ώστε να μην έχουμε προβλήματα με τον “εκσυγχρονισμό”
και τον “ευρωπαϊσμό” σας. Να ξεκινήσουμε, εν πρώτοις, με μια παρατήρηση. Είναι
κρίμα διότι οι “άλλοι”, δηλ. η Ν.Δ., αποδεικνύουν για μια ακόμη φορά πόσο
επιλεκτικός και εν τέλει ψευδεπίγραφος είναι ο φιλελευθερισμός τους (οι
ελάχιστες εξαιρέσεις απλώς επιβεβαιώνουν τον κανόνα, όπως αποδείχθηκε και από
τη στάση της Ν. Δ. στα ζητήματα αυτά κατά την αναθεώρηση του Συντάγματος).
Πέρα από αυτό όμως, η ουσία του θέματος είναι ο απύθμενος θεσμικός λαϊκισμός
που εξακοντίζεται χωρίς περίσκεψη και αιδώ από του άμβωνος και υπονομεύει την
ίδια την ουσία της σύγχρονης Δημοκρατίας. Το ζήτημα που εγείρεται, σε
τελευταία ανάλυση, με όλες αυτές τις λαϊκιστικές κορόνες, είναι παλαιό αλλά
πάντα επίκαιρο: ποιος κυβερνάει αυτό τον τόπο; Αν θέλουν να κυβερνούν τα
εξωθεσμικά κέντρα, αυταρχικά και χωρίς δημοκρατική νομιμοποίηση, να βγουν και
να το δηλώσουν ευθαρσώς. Αν ο Αρχιεπίσκοπος διεκδικεί ρόλο πολιτικού ηγέτη, ας
εγκαταλείψει τον τρυφηλό του βίο, τα προνόμια και τους εκ του ασφαλούς
λεονταρισμούς και ας κατέλθει στον πολιτικό στίβο να διεκδικήσει την ψήφο του
λαού. Ας αποκαλύψει τον παλαιάς κοπής πολιτικό συντηρητισμό του και ας αφήσει
τις μάταιες προσπάθειες να εμφανιστεί “in”. Ας κάνει σημαία του το προσφιλές
σε αυτόν ­ και σε αρκετούς άλλους… ­ “Ελλάς Ελλήνων Χριστιανών” και ας
σταματήσει να ψαρεύει σε θολά νερά και να προσποιείται τον μέγα δημοκράτη…
Αν όμως δεν θέλει ­ η δεν τολμάει ­ να αναμετρηθεί επί ίσοις όροις στον
πολιτικό στίβο, ας σταματήσει να προκαλεί και να απειλεί, επισείοντας μια
γενική και αόριστη “πλειοψηφία”. Στη Δημοκρατία που κατέκτησε ο λαός μας ­ με
πρωτοπόρους τους “γραικύλους” και την ιντελιγκέντσια που καταγγέλλει, αλλά
ερήμην αυτού και των ομοϊδεατών του ­ η λαϊκή κυριαρχία ασκείται όπως ορίζει
το Σύνταγμα, με συγκεκριμένες διαδικασίες και συγκεκριμένα όργανα της
Πολιτείας, που έχουν δημοκρατική νομιμοποίηση. Το πότε, πώς και γιατί
λαμβάνονται οι συγκεκριμένες αποφάσεις είναι θέμα του κόμματος που κυβερνά και
η κριτική τους είναι θέμα των αντιπολιτευόμενων κομμάτων και της κοινωνίας των
πολιτών. Συγκυβέρνηση με θεσμούς κρατικοδίαιτους και μη δημοκρατικούς δεν
προβλέπεται…

Αλλά και η κριτική του είδους “γιατί τώρα”, “γιατί έτσι” και “γιατί αυτό ενώ
υπάρχουν τόσα προβλήματα” είναι αφελής, όταν δεν είναι προσχηματική ή
υποβολιμαία. Εν πρώτοις διότι η πολιτική δεν ασκείται σε συνθήκες θερμοκηπίου.
Τέθηκε από τον νέο υπουργό Δικαιοσύνης ένα θέμα που ανήκει στη σφαίρα του
αυτονοήτου, αναπτύχθηκε μια ιδιαίτερη πολιτική δυναμική που οδήγησε στην
επίλυσή του και αυτό είναι όλο. Έπρεπε να λυθεί και λύθηκε. Το πώς και το
γιατί ας μας το εξηγήσουν όσοι παρέκαμψαν εντέχνως τα σχετικά ζητήματα τόσα
χρόνια, ενώ κατά τα άλλα κόπτονται για τα συνταγματικά δικαιώματα, ή αυτοί που
πρωτοστάτησαν στο να μην τεθεί, τελικά, θέμα συνταγματικής αναθεώρησης των
σχέσεων Κράτους ­ Εκκλησίας, με αποτέλεσμα να βρυκολακιάζουν σήμερα τα
θεοκρατικά φαντάσματα του παρελθόντος. Αν είναι δε μικρό ή μεγάλο το ζήτημα,
είναι θέμα οπτικής γωνίας. Άλλωστε, αφενός η Δημοκρατία κρίνεται σε όλα, μικρά
και μεγάλα, και αφετέρου τίποτα δεν εμποδίζει, όσους πράγματι θέλουν να θέσουν
επί τάπητος και τα ­ αντικειμενικώς ή κατά την κρίση τους ­ μεγάλα. Όσο για το
διάλογο που έπρεπε να κάνει η Πολιτεία, πριν καταλήξει στις αποφάσεις της,
αναρωτιέται κανείς: Τι νόημα θα είχε ένας τέτοιος διάλογος, όταν για την
επίσημη Εκκλησία ξεκινάει από το αξίωμα “δεν παραχωρούμε τίποτα, διεκδικούμε
τα πάντα” που θυμίζει την Τουρκία στις διμερείς μας σχέσεις; Και εν πάση
περιπτώσει, αντί η επίσημη Εκκλησία να ευχαριστήσει τον σημερινό Πρωθυπουργό
που διατήρησε, κάκιστα όπως αποδεικνύεται, τις σημερινές συνταγματικές σχέσεις
Κράτους ­ Εκκλησίας, είναι δυνατόν να τον καταγγέλλει από πάνω σαν εχθρό του
έθνους και του λαού, τόσο έντονα και απροσχημάτιστα, και μετά να ζητάει και
διάλογο; Φαίνεται ότι η έννοια του διαλόγου έχει υποστεί τεράστια διαστροφή
στη χώρα που τον γέννησε…

Συμπερασματικά, η επίσημη Εκκλησία, επικουρούμενη από καλοθελητές, μπορεί να
κάνει “τον ήττονα λόγον κρείσσω” (ή λαϊκότερα “το άσπρο μαύρο”), αλλά τις
συνέπειες από τη στάση της αυτή είναι φανερό ότι δεν τις έχει μετρήσει. Οι
μάχες οπισθοφυλακής, οι κραυγές και οι απειλές μπορεί να έχουν πρόσκαιρα
αποτελέσματα και να πτοούν αυτούς που ήταν ­ ή είναι ­ έτοιμοι από καιρό να
πτοηθούν, μπορεί να έχουν πρόσκαιρα αποτελέσματα, μακροπρόθεσμα όμως απλώς
“ρίχνουν νερό στο μύλο της παγκοσμιοποίησης”, για να παραφράσουμε μια έκφραση
από άλλες εποχές. Πράγματι, σε μια εποχή που αλλάζει ραγδαία, που οι
προκλήσεις των καιρών απαιτούν απελευθέρωση δυνάμεων, πνευματική εγρήγορση και
κινητοποίηση, προκειμένου να διατηρηθούν τα πολύτιμα στοιχεία της εθνικής και
πολιτιστικής μας ταυτότητας, μεταξύ των οποίων ασφαλώς ­ αλλά όχι μόνον ­ και
η Ορθοδοξία, η επίσημη Εκκλησία επιλέγει την προγονοπληξία, τον
εθνικοθρησκευτικό λαϊκισμό, τον στρουθοκαμηλισμό και τη φυγή προς τα πίσω.
Επιλέγει, με άλλα λόγια, την πλέον βέβαιη συνταγή αποτυχίας…

Ο Γιώργος Χ. Σωτηρέλης είναι επίκουρος καθηγητής Συνταγματικού Δικαίου στο
Πανεπιστήμιο Αθηνών και πρώην γενικός γραμματέας του υπουργείου Δικαιοσύνης.