Νέα πορεία για την Κεντροαριστερά

Α. ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΟΥ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟΥ ΜΟΝΤΕΛΟΥ

1 Είναι κοινή η διαπίστωση ότι βρισκόμαστε σ’ ένα ιστορικό μεταίχμιο!
Οι αλλαγές της δεκαετίας του ’90, σε παγκόσμια κλίμακα, οδήγησαν στην
κατάρρευση του Υπαρκτού Σοσιαλισμού, αλλά και των διεθνών δομών ασφαλείας που
παρέμειναν σταθερές σχεδόν 50 χρόνια, διαμορφώνοντας νέα πολιτικά δεδομένα και
συσχετισμούς ισχύος. Η μεταβατική περίοδος στο διεθνές περιβάλλον ασφαλείας,
που σήμερα διανύουμε, συνοδεύεται και από αλλαγές στον τρόπο λειτουργίας των
εθνικών οικονομιών, αλλά και των υπερεθνικών ολοκληρώσεων.

2 Το μεταπολεμικό σύστημα της οικονομίας της αγοράς διαμορφώθηκε με
βάση τρία βασικά μοντέλα λειτουργίας. Τον κρατικά καθοδηγούμενο καπιταλισμό
της Ιαπωνίας και των χωρών της Ανατολικής Ασίας, τον καπιταλισμό της
οικονομίας της αγοράς των ΗΠΑ και της Μεγ. Βρετανίας, και τον καπιταλισμό της
«κοινωνικής οικονομία της αγοράς» της Γερμανίας και της Σουηδίας, αλλά και
πλήθος ενδιάμεσων μορφών που αντιστοιχούσαν στην ιστορική πορεία εξέλιξης των
εθνικών κρατών. Μετά τις αλλαγές στη δεκαετία του 1980-90, οι πολιτικές
δυνάμεις των αναπτυγμένων χωρών αναζητούν απαντήσεις σε κρίσιμα ερωτήματα της
οικονομικής πολιτικής:

­ Σε μια οικονομία της αγοράς, η οικονομική ανάπτυξη πρέπει να αφεθεί στις
δυνάμεις της αγοράς ή πρέπει να τη συντονίσει η κυβέρνηση;

­ Υπάρχει μόνο ένας τρόπος αντιμετώπισης των οικονομικών προβλημάτων την εποχή
της παγκοσμιοποίησης, υπάρχει μόνο ένα μοντέλο λειτουργίας ή εξακολουθούν να
υπάρχουν πολλαπλές επιλογές, πολλαπλά μοντέλα λειτουργίας;

­ Οι παλαιοί τρόποι διαχείρισης της αγοράς πρέπει να αντικατασταθούν από νέους
τρόπους, και ποιοι είναι αυτοί;

3 Στα ερωτήματα αυτά δεν έχουν δοθεί απαντήσεις μέχρι σήμερα, γιατί η
παγκόσμια οικονομική συγκυρία διαμορφώνει απρόβλεπτες καταστάσεις και ακόμα
περισσότερο αμφίβολες προοπτικές. Στη δεκαετία του ’80 τα μεγαλύτερα
οικονομικά προβλήματα υπήρξαν στις ΗΠΑ και στη Μεγ. Βρετανία, με συντηρητικές
κυβερνήσεις, και ένα μεγάλο μέρος της Ευρωπαϊκής Σοσιαλδημοκρατίας έβλεπε
περισσότερα θετικά στοιχεία στο γερμανικό ή και στο ιαπωνικό μοντέλο.

Στη δεκαετία του ’90 τα οικονομικά προβλήματα της Γερμανίας και της Ιαπωνίας
και η αλλαγή της εξουσίας με το Δημοκρατικό Κόμμα και τους Εργατικούς στις
κυβερνήσεις των ΗΠΑ και της Μεγ. Βρετανία διαμόρφωσαν τις ακριβώς αντίθετες
απόψεις!

Σήμερα, στο κατώφλι του 21ου αιώνα, τα ερωτήματα αυτά παραμένουν αναπάντητα ή
στην καλύτερη περίπτωση συνυπάρχουν στους κόλπους του Ευρωπαϊκού Σοσιαλισμού
και της Αριστεράς, ριζικά αντικρουόμενες απόψεις.

Η Συνάντηση Κορυφής του Βερολίνου, που γίνεται αυτές τις ημέρες, είναι μια
σημαντική προσπάθεια για να διευκρινιστούν περισσότερο αυτά τα ερωτήματα και
να διατυπωθούν ιδέες και κατευθύνσεις που θα επηρεάσουν το διεθνές περιβάλλον
και να διαμορφώσουν κοινές μελλοντικές προοπτικές.

Β. ΣΤΗΝ ΕΠΟΧΗ ΤΗΣ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΠΟΙΗΣΗΣ

4 Η συμβατική λογική στον χώρο της Κεντροαριστεράς, αυτή την περίοδο,
θεωρεί ότι τα πάντα είναι υποκείμενα στην παγκοσμιοποίηση. Η παγκόσμια
κινητικότητα του κεφαλαίου είναι ο λόγος που επιβάλλει νέες μορφές σύγκλισης,
στο επίπεδο των οικονομικών δομών της συσσώρευσης, δηλαδή στον χώρο της
παραγωγής. Η άποψη αυτή θεωρεί ότι το μέλλον ανήκει στα μοντέλα οικονομίας της
αγοράς που μπορούν να εγγυηθούν την ελαστικότητα της εργασίας και μπορούμε να
τα προσεγγίσουμε μόνο μέσα από την απορρύθμιση όλων των αγορών, που θα
περιλαμβάνει και μια «απόσυρση του κράτους» είτε από ελέγχους στη διακίνηση
των κεφαλαίων είτε από διατήρηση δικαιωμάτων της εργασίας.

5 Εκτός όμως από τη συμβατική λογική, υπάρχουν και ριζοσπαστικότερες
απόψεις, κυρίως στον ευρωπαϊκό χώρο, που θεωρούν ότι η αμφισβήτηση του
«μονόδρομου» μπορεί να οδηγήσει στη διαμόρφωση νέων μοντέλων διαχείρισης και
οικονομίας της αγοράς, μέσα από την αμφισβήτηση της πραγματικής ισχύος της
παγκοσμιοποίησης και της άρνησης ότι η παγκοσμιοποίηση της αγοράς οδηγεί
αυτομάτως και στην τελειότητά της.

Σύμφωνα με την άποψη αυτή, το σύγχρονο κράτος ­ ή, στην περίπτωση μικρών
κρατών, ισχυρότεροι διακρατικοί θεσμοί ­ μπορεί να ελέγξει και το κεφάλαιο και
την εργασία, αρκεί να υπάρχει η απαραίτητη πολιτική βούληση, που προέρχεται
από διευρυμένες πολιτικές και κοινωνικές συμπράξεις, με μακροχρόνιο ορίζοντα!

6 Οι διαφορετικές αυτές αντιλήψεις έχουν ήδη εμφανιστεί στον χώρο της
Σοσιαλιστικής Διεθνούς και στην υπόλοιπη Ευρωπαϊκή Αριστερά, διαμορφώνοντας
νέες προοπτικές για το μέλλον. Παράλληλα, δεν πρέπει να παραβλέπουμε το
γεγονός ότι τα τελευταία χρόνια υπάρχει μια διαφορετική πραγματικότητα στην
Ευρώπη, με την ανάληψη της διακυβέρνησης σε πολλές χώρες από κεντροαριστερές
κυβερνήσεις, γεγονός που ισχύει και για τις ΗΠΑ, αν διευρύνουμε στα όριά της
την έννοια της Κεντροαριστεράς! Η εξέλιξη αυτή έχει οδηγήσει και σε νέες
προσπάθειες στην οικονομική πολιτική. Αν και αρκετές κυβερνήσεις της
Κεντροαριστεράς στις δεκαετίες του ’80 και του ’90 είχαν υιοθετήσει ένα
μοντέλο εθνικής οικονομικής διαχείρισης ­ βασισμένο στην αύξηση της εθνικής
ανταγωνιστικότητας μέσα από τη σταθεροποίηση ­, σήμερα υπάρχει μια διαφορετική
διάθεση.

Ήδη διαμορφώνεται μία «πλειοψηφική τάση» αμφισβήτησης της καθεστηκυίας
οικονομικής ορθοδοξίας, όπως εκφράστηκε και στη Σύνοδο της Λισαβώνας, όπου η
συζήτηση για την πολιτική αντιμετώπιση της ανεργίας ­ 10% του εργατικού
δυναμικού ­ διευρύνθηκε σε συζήτηση για την οικονομική και αναπτυξιακή
πολιτική και οικονομικό ανταγωνισμό με τις ΗΠΑ. Αναζητούνται
σοσιαλδημοκρατικές πολιτικές που στοχεύουν στην εξασφάλιση της κοινωνικής
συνοχής και στην καταπολέμηση του κοινωνικού αποκλεισμού και της φτώχειας,
παρά την έλλειψη, προς το παρόν τουλάχιστον, απάντησης, αξιόπιστου συγκερασμού
των στόχων αυτών, με την αύξηση της ανταγωνιστικότητας της ηλεκτρονικής
οικονομίας και της απελευθέρωσης όλων των αγορών.

Στη Λισσαβόνα προέκυψαν οι στόχοι και οι θέσεις όπως:

­ Οικονομική ανάπτυξη δεν νοείται χωρίς κοινωνική ανανέωση.

­ Όλοι μαζί οικοδομούμε το ευρωπαϊκό κοινωνικό μοντέλο, που ανταποκρίνεται

στις ανάγκες του Ευρωπαίου πολίτη.

­ Στο νεοφιλελεύθερο μοντέλο της κυριαρχίας της αγοράς προτάσσουμε την
κοινωνία και τον άνθρωπο.

7 Οι προσπάθειες που γίνονται συγκλίνουν στην υιοθέτηση ενός μοντέλου
«προοδευτικής ανταγωνιστικότητας» που μετακινείται από την αποδυνάμωση της
θέσης της εργασίας και της μείωσης των εργατικών δικαιωμάτων στη διά κρατικής
χρηματοδότησης επανεξειδίκευση της εργασίας.

Η πολιτική αυτή από μόνη της δεν είναι επαρκής. Πρέπει να συνοδευτεί από την
αναδιανομή του πλούτου που έχει συσσωρευτεί άνισα, στις αναπτυσσόμενες χώρες
και δημιουργεί κοινωνικές ανισότητες που μπορούν να κλονίσουν την κοινωνική
συνοχή. Ταυτόχρονα η πολιτική της επανεξειδίκευσης της εργασίας δεν μπορεί να
είναι πλήρως αποτελεσματική, αν δεν συνοδευτεί από εθνικά και υπερεθνικά μέτρα
ελέγχου της αγοράς και των κεφαλαίων. Αν δεν ισχύσουν αυτά, τότε οι οπαδοί των
κυβερνήσεων του «Τρίτου Δρόμου» ­ πέρα από τη ρητορική του ριζοσπαστισμού, του
εκσυγχρονισμού και του κοινού σκοπού ­ θα αναγκαστούν να απαλλοτριώσουν
δικαιώματα και δυνατότητες του εθνικού τους ανθρώπινου κεφαλαίου. Και αυτό θα
γίνει γιατί θα επιθυμούν την προσέλκυση μετακινούμενων κεφαλαίων και την
αναβάθμιση του εθνικού συγκριτικού πλεονεκτήματος, με στόχο να επιλύσουν τα
προβλήματα της ανεργίας, μετακινώντας τη σε άλλες χώρες. Μέσα στο πλαίσιο της
Ε.Ε. τέτοιου είδους εξελίξεις είναι βέβαιο ότι θα ενισχύσουν τις φυγόκεντρες
τάσεις, σε μια κρίσιμη περίοδο για την ευρωπαϊκή ενοποίηση.

Γ. Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΜΠΕΙΡΙΑ

Επανειλημμένα μου δόθηκε η δυνατότητα να επισημάνω και τα χαρακτηριστικά της
μεταβατικής περιόδου που διανύουμε στην Ελλάδα.

Η παγκοσμιοποιημένη οικονομική δραστηριότητα, οι αλματώδεις τεχνολογικές
πρόοδοι, η νέα οικονομία, η αυξανόμενη αλληλεξάρτηση, η κοινωνία της γνώσης
και της πληροφορίας, αλλά ταυτόχρονα η ανεργία, ο κοινωνικός αποκλεισμός και η
περιθωριοποίηση, η διάρρηξη του κοινωνικού ιστού, οι διευρυνόμενες
εισοδηματικές διαφορές, η φτώχεια.

Το κυρίαρχο σήμερα μοντέλο ανάπτυξης διέπεται από έναν άκρατο οικονομισμό.
Ανέδειξε ως υπέρτατο και μοναδικό στόχο την οικονομική αποτελεσματικότητα και
ανταγωνιστικότητα, το σταθερό μακροοικονομικό περιβάλλον. Στο πλαίσιο αυτό η
απρόσκοπτη λειτουργία των αγορών οδήγησε στην αποδυνάμωση του κράτους και
ειδικότερα του ρυθμιστικού και παρεμβατικού ρόλου του στη λειτουργία της
οικονομίας. Αναμφίβολα η λειτουργία των δυνάμεων της αγοράς έχει διαχρονικά
αποδειχθεί ως ο οικονομικά αποτελεσματικότερος τρόπος οργάνωσης της
παραγωγικής διαδικασίας.

Όμως, κάτι που επίσης δεν μπορεί να αμφισβητηθεί είναι πως οι δυσλειτουργίες
των αγορών και η υποβάθμιση της πολιτικής σε διαχειριστικές πρακτικές έχουν
οδηγήσει σε κοινωνικά μη αποδεκτές καταστάσεις, σε διευρυνόμενες κοινωνικές
ανισότητες, σε κοινωνίες των δύο τρίτων, των φτωχών και των κοινωνικά
αποκλεισμένων, των μακροχρόνια ανέργων και των περιθωριοποιημένων.

Η αναζήτηση αποτελεσματικών, σύγχρονων, καινοτόμων και ρεαλιστικών απαντήσεων
στα προβλήματα και στις ανισορροπίες που έχει δημιουργήσει η ανεξέλεγκτη
επέλαση των αγορών, η άκρατη εμπορευματοποίηση και η διολίσθηση από την
οικονομία της αγοράς στην κοινωνία της αγοράς προβάλλει πλέον ως αδήριτη
αναγκαιότητα.

Κανείς δεν αμφιβάλλει ή αμφισβητεί τη σπουδαιότητα και τη σημασία της
οικονομικής αποτελεσματικότητας, της οικονομικής ανταγωνιστικότητας, του
σταθερού μακροοικονομικού περιβάλλοντος. Αναμφίβολα το νέο διεθνές περιβάλλον
στην εποχή της παγκοσμιοποίησης είναι ανταγωνιστικό. Δεν αρκεί όμως η
δημιουργία μιας ανθεκτικής σε αυτό το περιβάλλον οικονομίας ικανής να
αντεπεξέλθει επιτυχώς στις προκλήσεις της νέας εποχής. Η κοινωνία είναι η βάση
πάνω στην οποία στηρίζεται η ανταγωνιστική οικονομία. Αν η οικονομική ευημερία
δεν οδηγεί και σε κοινωνική ευημερία, δεν συμπαρασύρει το σύνολο της κοινωνίας
αλλά μόνο κάποια τμήματα αυτής, τότε πλήττεται η κοινωνική συνοχή και ο
συνεκτικός ιστός της κοινωνίας, με αποτέλεσμα να υποσκάπτεται η οικονομική
ανάπτυξη και πρόοδος! Σε τελική ανάλυση η οικονομία υπάρχει για να
εξυπηρετεί τον άνθρωπο και την κοινωνία και όχι να την ηγεμονεύει.

Η συμμετοχή στις ευρωπαϊκές αναζητήσεις και ανησυχίες της Ελλάδας με
προβληματισμούς, προσπάθειες συντονισμού και κοινών δράσεων είναι ιδιαίτερα
θετική. Η πορεία της Ελλάδας πρέπει να είναι στο μέλλον πορεία διαρκούς
αναβάθμισης σε όλα τα επίπεδα. Και η επίτευξη αυτού του στόχου συνδέεται με τη
δυνατότητα της Ελλάδας να προβάλλει διαρκώς συγκεκριμένες προτάσεις για το
ευρύτερο γεωπολιτικό της περιβάλλον και συγκεκριμένες δυνατότητες συνεισφοράς
στην πορεία της Ε.Ε. Η σταθερότητα των θέσεών της που αναδεικνύει τον αυτόνομο
ρόλο της στην περιοχή αποτελεί τη μεγαλύτερη εγγύηση για τη σοβαρότερη εμπλοκή
της χώρας στα διεθνή δρώμενα.

Σε ολόκληρη τη μεταπολεμική περίοδο η Ελλάδα υπήρξε χώρος ενός ιδιότυπου,
πολύμορφου και παρατεταμένου ριζοσπαστισμού που εξακολουθεί να υπάρχει και
σήμερα. Για να είναι αποδοτικός αυτός ο ριζοσπαστισμός, χρειάζονται πολιτικές
δυνάμεις που μπορούν να τον οδηγήσουν, μέσα από εθνικές και διεθνικές
διαδρομές, στον δρόμο των μεγάλων αλλαγών που χρειάζεται η Ελλάδα και η Ε.Ε.
στον νέο αιώνα που έρχεται.

Δ. ΕΝΑ ΝΕΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΜΟΝΤΕΛΟ

Στη νεοφιλελεύθερη ιδεολογία οφείλουμε να αντιπαραθέσουμε ένα Νέο Μοντέλο
οργάνωσης των κοινωνιών. Ένα μοντέλο που θα ανταποκρίνεται στις σύγχρονες
ανάγκες και θα αντιμετωπίζει αποτελεσματικά τα μεγάλα προβλήματα της
δημιουργίας και διανομής του πλούτου, της δημιουργίας συνθηκών ανάπτυξης, του
κοινωνικού αποκλεισμού και της περιθωριοποίησης.

Ένα μοντέλο που θα συμπεριλαμβάνει όλα εκείνα τα μέρη που συνθέτουν τη
σύγχρονη κοινωνία. Ένα μοντέλο συμπαρακίνησης, συμπόρευσης,
ωρίμανσης και συλλογικής δημιουργικότητας όλων των συντελεστών του, όπως
την κοινωνία και τις σύγχρονες ανάγκες της, το κράτος και τις
επιχειρήσεις με την ευρύτερη έννοια, τις παραγωγικές μονάδες!

Καμία κοινωνία δεν μπορεί να πετύχει τη συνεχή ανάπτυξη και ευημερία,
εάν δεν βρίσκονται σε αρμονική σύζευξη όλα τα οργανικά της μέρη, εάν
δεν λειτουργούν αποτελεσματικά οι οργανώσεις που την εξυπηρετούν.

Συνεπώς απαιτείται ένα νέο πλαίσιο κανόνων και αρχών λειτουργίας,
συμβίωσης και συνεργασίας μεταξύ όλων των επιμέρους συντελεστών που
συνθέτουν τη σύγχρονη οικονομία και κοινωνία. Ένα πλαίσιο που θα
διευκολύνει και θα προάγει αφενός μεν την επίτευξη των στόχων κάθε επιμέρους
ομάδας, αφετέρου δε, ταυτόχρονα και παράλληλα με αυτό, θα επωφελείται το
σύνολο της κοινωνίας και συνεπώς θα ενισχύεται η κοινωνική συνοχή και θα
δημιουργείται μία κοινωνία στόχων και οραμάτων.

Αναζητείται επομένως ένα Νέο Μοντέλο Κοινωνικοοικονομικής Οργάνωσης, το οποίο
θα στηρίζεται στη συμβιωτική φιλοσοφία κράτους, κοινωνίας και
επιχειρήσεων! Ένα μοντέλο που θα προτείνει την επάνοδο της πολιτικής, την
αναβάθμιση του ρόλου του κράτους, τη δημιουργία συνθηκών οικονομικής
αποτελεσματικότητας, αλλά και κοινωνικής δικαιοσύνης και ανταγωνιστικότητας!

Ε. Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΚΕΝΤΡΟΑΡΙΣΤΕΡΑΣ ΣΤΟ ΚΑΤΩΦΛΙ ΤΟΥ 21ου ΑΙΩΝΑ

Η προηγούμενη δεκαετία ήταν για την Ενωμένη Ευρώπη και την Ελλάδα η δεκαετία
της οικονομικής και νομισματικής σύγκλισης, η δεκαετία της οικονομίας. Ένας
νέος πολιτικός κύκλος προβλέπεται να ανοίξει για την Ευρώπη. Η πρώτη δεκαετία
του νέου αιώνα μπορεί να είναι η δεκαετία της κοινωνίας των πολιτών, η
δεκαετία της διαμόρφωσης της νέας ευρωπαϊκής κοινωνίας, όπου ο άνθρωπος και
οι ανθρώπινες αξίας επανέρχονται κυρίαρχες στο επίκεντρο των στόχων και των
οραματισμών μας. Δεν πρέπει να λησμονούμε ότι η οικονομία και η οικονομική
πρόοδος δεν είναι αυτοσκοπός. Αποτελούν το μέσο της ικανοποίησης των
ανθρώπινων αναγκών και επιθυμιών.

Στον νέο πολιτικό κύκλο που ανοίγει η Κεντροαριστερά οφείλει να διαδραματίζει
πρωταγωνιστικό ρόλο. Ξεφεύγοντας από καταγγελτικές πρακτικές του παρελθόντος
να επαναφέρει την πολιτική στο προσκήνιο. Να πρωτοστατήσει στον προσδιορισμό
των συντεταγμένων της νέας ιστορικής διαδρομής. Αυτό είναι το μεγάλο στοίχημα
της σύγχρονης ευρωπαϊκής Κεντροαριστεράς στη νέα εποχή.

Ο ρόλος της πολιτικής στο πλαίσιο αυτό δεν είναι να διεισδύσει στην οικονομία
με την έννοια του αυταρχικού και παρεμβατικού κράτους, αλλά με σκοπό την
εξομάλυνση των ανισοτήτων κατανομής.

Σε τελική ανάλυση, η κοινωνική ειρήνη δεν κινδυνεύει τόσο λόγω του τρόπου
οργάνωσης της παραγωγής όσο λόγω του τρόπου αναδιανομής του πλούτου και του
εισοδήματος. Μια τέτοια διαδικασία ωστόσο είναι από τη φύση της συγκρουσιακή.
Κατά συνέπεια η διασφάλιση της συναίνεσης και εφαρμογής ενός συμβιωτικού
μοντέλου μεταξύ των τριών βασικών πόλων ­ κράτους,
κοινωνίας, επιχειρήσεων ­ αναδεικνύεται ως επιτακτική
ανάγκη, αλλά και προδικάζει μια εξαιρετικά δύσκολη πορεία.

Το ζητούμενο της συμβίωσης δεν θα επιτευχθεί μέσω μιας αυθόρμητης και
αυτόβουλης απόφασης των επιμέρους δρώντων για ανακωχή. Αλλά διαμέσου
της σύναψης πολιτικών συμμαχιών μεταξύ των τριών εταίρων επί τη βάσει της
αμοιβαίας σύγκλισης συμφερόντων.