ΔΙΑΣΤΑΣΕΙΣ Η θρησκευτικότητα της αμφιβολίας

Ο Χριστός ανέστη για εκατομμύρια πιστούς, αλλά ο Νορμπέρτο Μπόμπιο
επιμένει: Δεν μπορώ να πιστέψω στον Θεό. Οι απαντήσεις της θρησκείας δεν με
πείθουν.

Μικελάντζελο Μπουοναρότι: «Η έξωση από τον Παράδεισο». Καπέλα Σιστίνα, Βατικανό

Δεν είμαι άνθρωπος της πίστης, αλλά της λογικής. Δυσπιστώ απέναντι σε όλα τα
δόγματα. Διακρίνω όμως τη θρησκεία από τη θρησκευτικότητα. Η θρησκευτικότητα,
για μένα, σημαίνει πολύ απλά να έχεις την αίσθηση των ορίων σου, να γνωρίζεις
ότι η ανθρώπινη λογική είναι ένα μικρό φωτάκι που φωτίζει έναν ελάχιστο χώρο
σε σχέση με το μεγαλείο του σύμπαντος. Το μόνο για το οποίο είμαι σίγουρος,
όντας πάντα στα όρια της λογικής μου, είναι ότι ζω την αίσθηση του μυστηρίου,
που είναι κοινή στον άνθρωπο της πίστης και στον άνθρωπο της λογικής. Με τη
διαφορά ότι ο άνθρωπος της πίστης πληροί αυτό το μυστήριο με αποκαλύψεις και
αλήθειες που έρχονται από ψηλά, και που εμένα δεν μπορούν να με πείσουν. Αντί
για απόλυτες απαντήσεις, εγώ διαπνέομαι από μια θρησκευτικότητα της
αμφιβολίας.

Τι είναι το σύμπαν; Τι γνωρίζουμε γι’ αυτό; Πώς και γιατί το τίποτα απέκτησε
ζωή; Φτάνοντας στο τέλος της ζωής μου χωρίς να έχω βρει απαντήσεις σ’αυτά τα
ερωτήματα ­ γράφει ο 90χρονος Ιταλός φιλόσοφος στο τελευταίο τεύχος του
περιοδικού «MicroMega» ­ νιώθω την ευφυΐα μου να ταπεινώνεται. Και αποδέχομαι
αυτή την ταπείνωση. Δεν προσπαθώ να της ξεφύγω με την πίστη, μέσα από δρόμους
που αδυνατώ να διανύσω. Είμαι άνθρωπος της περιορισμένης ­ και ταπεινωμένης ­
λογικής μου. Γνωρίζω πως δεν γνωρίζω. Περνώ συνεχώς από την αμφιβολία στην
αλήθεια και πάλι στην αμφιβολία. Δεν πιστεύω στον Θεό. Τώρα που το τέλος είναι
κοντά, η μόνη επιθυμία που έχω, η μόνη μου ανάγκη, δεν είναι ασφαλώς η
αθανασία, αλλά το να πεθάνω εν ειρήνη. Στην αιώνια ανάπαυση ελπίζω.

Το προπατορικό αμάρτημα δεν μπορώ να το δεχθώ. Συλλογική ενοχή δεν υπάρχει, το
σφάλμα είναι προσωπικό, δεν μεταβιβάζεται από γενιά σε γενιά. Στα θαύματα
κανένας ορθολογιστής δεν μπορεί να πιστέψει. Ούτε στην Παλαιά Διαθήκη. Από τα
μεταφυσικά προβλήματα, ασχολήθηκα πολύ νωρίς με την αθανασία της ψυχής. Είναι
δυνατόν να είμαστε αιώνιοι; Και τι σημαίνει κάτι τέτοιο; Η ζωή και ο θάνατος
είναι άρρηκτα συνδεδεμένα. Η ζωή λαμβάνει νόημα από τον θάνατο και ο θάνατος
από τη ζωή. Ο θάνατος, αν υπήρχε μια άλλη ζωή, δεν θα ήταν θάνατος. Όταν
σκέφτομαι τον θάνατο ενός ανθρώπου που αγαπούσα ιδιαίτερα, του πατέρα μου ας
πούμε, ξέρω πως ο άνθρωπος αυτός δεν υπάρχει πια. Κι αν υπάρχει κάτι απ’ αυτόν
σε κάποιο άλλο μέρος ­ το οποίο δεν ξέρω πού βρίσκεται ­ είναι ένα ζήτημα που
δεν μ’ ενδιαφέρει καθόλου. Ο άνθρωπος που αγάπησα, ήταν εκείνος ο
συγκεκριμένος τρόπος που χαμογελούσε, που έπαιζε μαζί μας, που τον περιμέναμε
τα Σαββατοκύριακα στην εξοχή όταν ήμασταν διακοπές, κι όταν έφτανε, πέφταμε
χαρούμενοι στην αγκαλιά του: όλα αυτά ξέρω καλά πως δεν υπάρχουν πια.