Οι γυναίκες, κυριότερες ομάδες «τροφοδότησης» της φτώχειας

Γυναίκες, νεοεισερχόμενοι και ομάδες με δυσκολία πρόσβασης στην αγορά
εργασίας είναι οι κυριότερες ομάδες «τροφοδότησης» της φτώχειας.

Όμως ακόμα κι αυτός ο όρος μεταλλάσσεται. Κι έτσι πια οι φτωχοί δεν χρειάζεται
«να ντρέπονται». Η νέα εκδοχή «ονομάζει» τη φτώχεια ως την οικονομική διάσταση
του κοινωνικού αποκλεισμού.

«Μιλώντας για τους νέους φτωχούς σήμερα θα λέγαμε ότι η τάση είναι εξής:
πρόκειται για γυναίκες οι οποίες μπήκαν αργά στην αγορά εργασίας ή χρειάζεται
κάποια στιγμή να εργαστούν ενώ μέχρι ενός σημείου αυτό δεν ήταν απαραίτητο στη
ζωή τους, για νέους ανθρώπους με υψηλό δείκτη κατάρτισης που δεν βρίσκουν
εργασία ανάλογη, για άτομα χαμηλού μορφωτικού επιπέδου, και νοικοκυριά που
έχουν στη φροντίδα τους τουλάχιστον ένα ηλικιωμένο άτομο» εξηγεί ο κ. Διονύσης
Μπαλούρδος, ερευνητής του Εθνικού Κέντρο Κοινωνικών Ερευνών και διδάσκων
αναπληρωτής καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Αιγαίου.

Η έννοια του κοινωνικού αποκλεισμού αναφέρεται, σύμφωνα με τους ειδικούς, όταν
το άτομο αντιμετωπίζει αποκλεισμό από την αγορά εργασίας, όταν δεν έχει
πρόσβαση σε υπηρεσίες Πρόνοιας και όταν δεν λειτουργούν γύρω του τα άτυπα
δίκτυα στήριξης (φίλοι, οικογένεια).

Η μεθοδολογία που ακολουθείται για τον προσδιορισμό των ορίων της φτώχειας
έχει τη δική της σημασία. Γιατί εκτός από τον «αντικειμενικό» προσδιορισμό που
ισχύει για τα κράτη-μέλη της Ε.Ε. (λιγότερο από το 50% του μέσου εισοδήματος),
υπάρχει και ο υποκειμενικός προσδιορισμός που βασίζεται στην κάλυψη των
αναγκών από την ίδια την οικογένεια. «Αυτό είναι εξίσου σημαντικό γιατί είναι
μεγάλο θέμα ποιος επιλέγει το όριο της φτώχειας στην κοινωνία» υπογραμμίζουν
στην έρευνά τους για τη μεθοδολογία της μέτρησης της φτώχειας οι καθηγητές
Γιάννης Υφαντόπουλος και Διονύσης Μπαλούρδος. «Θα μπορούσε να υποστηριχτεί ότι
η υποκειμενική προσέγγιση της φτώχειας γεφυρώνει το χάσμα μεταξύ των φτωχών
και αυτών που μελετούν το φαινόμενο, καθώς το ποιοι ορίζουν την ευημερία είναι
ξεκάθαρο για τους θιασώτες της υποκειμενικής προσέγγισης. Πρόκειται για τα
ίδια τα άτομα τα οποία βιώνουν την ευημερία στις οποιεσδήποτε διαστάσεις της».

Ενδεκαμελής οικογένεια ζει σε δυάρι με 260.000 τον μήνα

Το όριο φτώχειας στην ευρύτερη περιοχή της πρωτεύουσας είναι, σύμφωνα με την
κοινή μεθοδολογία για τα κράτη – μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης, οι 194.828
δραχμές. Αυτός είναι σύμφωνα με τους επιστήμονες ο αντικειμενικός
προσδιορισμός των ορίων της φτώχειας. Υπάρχει όμως και η υποκειμενική μέθοδος:
αυτή βασίζεται στις απαντήσεις που δίνουν τα ίδια τα μέλη των νοικοκυριών στο
ερώτημα «Ποιο θεωρείτε κατά τη γνώμη σας το ελάχιστο καθαρό εισόδημα για την
κάλυψη των αναγκών του νοικοκυριού σας».

Σύμφωνα με αυτόν τον προσδιορισμό, το όριο της φτώχειας για τα νοικοκυριά στην
ευρύτερη περιφέρεια της πρωτεύουσας είναι 253.020 δραχμές τον μήνα.

Ασφαλώς, η οικογένεια του Αποστόλη και της Χαράς Χάλαρη αποτελεί ακραίο
παράδειγμα. Καταρχήν, γιατί το νοικοκυριό τους αποτελείται από εννιά παιδιά,
τα οποία όμως «αφού έφερε ο Θεός, τα κρατήσαμε, πώς θα μπορούσαμε να κάνουμε
αλλιώς», όπως λέει η μητέρα τους. Η ενδεκαμελής οικογένεια Χάλαρη ζει σε ένα
ιδιόκτητο δυάρι στον Πειραιά. Σήμερα, το εισόδημά της είναι το πολυτεκνικό
επίδομα κάθε δύο μήνες, που είναι άλλοτε 109.000 κι άλλοτε 110.000 δραχμές,
για λόγους που η κ. Χάλαρη δεν μπορεί να εξηγήσει, και οι 150.000 δραχμές με
τις οποίες αμείβεται ο σύζυγός της για την εργασία του ως φύλακας σε ιδιωτική
εταιρεία σεκιούριτι, στο αεροδρόμιο των Σπάτων.

Της κάνουμε την ερώτηση για τον υποκειμενικό προσδιορισμό των δικών της ορίων
της φτώχειας. Το σκέφτεται αρκετά, σαν να ντρέπεται να πει ένα νούμερο που θα
φαινόταν φυσιολογικό σε κάποιον με σταθερό εισόδημα και εργασία. «Όταν ο
άντρας μου δούλευε στον Δήμο του Πειραιά στην καθαριότητα με σύμβαση, έπαιρνε
γύρω στις 350.000 δραχμές τον μήνα. Και τότε τα φέρναμε δύσκολα βόλτα, ήταν
όμως πολύ καλύτερα, δεν το συζητώ».

Τα εννιά παιδιά είναι ηλικίας από 12 χρόνων έως δέκα μηνών. Ακόμα και με το
εισόδημα των 350.000 δραχμών, συν το επίδομα πολυτέκνων, η Χαρά Χάλαρη λέει
πως δεν θα μπορέσουν να αντιμετωπίσουν τα φροντιστήρια. Και δεν εννοεί τα
φροντιστήρια ενισχυτικής διδασκαλίας σε μαθήματα, αλλά τα αγγλικά «που είναι
πια απαραίτητα». Η ίδια έχει τελειώσει το Δημοτικό και μετά πήγε τρία χρόνια
στη Σχολή Οικοκυρικών της Εργατικής Εστίας. «Η οικογένειά μου ήταν σε δύσκολη
οικονομική κατάσταση». Για τα παιδιά της θα ήθελε κάτι καλύτερο. Την πιέζουμε
περισσότερο για να προσδιορίσει ένα οικονομικό «πλαφόν» που θα λειτουργούσε ως
όριο φτώχειας και στο τέλος θα πει: «Νομίζω πως αν είχαμε 500.000 δραχμές τον
μήνα, θα ένιωθα πολύ καλύτερα για τα παιδιά και τη ζωή μας».

Νιώθουν ντροπή γιατί είναι φτωχοί

«Φυσικά και νιώθω ντροπή. Για ένα δέκατο δεν πέρασα στην Τρίτη Λυκείου. Όλοι
οι συμμαθητές μου, όλοι όμως, πηγαίνουν φροντιστήριο. Δυο – τρεις που δεν
πηγαίνουν το κάνουν γιατί δεν το χρειάζονται. Μόνο εγώ δεν μπορούσα να πάω
φροντιστήριο, για οικονομικούς λόγους. Φέτος θα τελείωνα κανονικά. Πήγα μία
βδομάδα, για να δω, να προσπαθήσω ξανά, γιατί αν δεν τελειώσεις το Λύκειο
σήμερα, δεν κάνεις τίποτα. Ύστερα από μία βδομάδα σταμάτησα, δεν άντεχα να
βλέπω το συμπονετικό βλέμμα των καθηγητών μου».

Είναι 18 χρόνων και μιλάει εκ μέρους της οικογένειας υπό τον όρο της απόλυτης
ανωνυμίας. Κατέληξε μόνη της να γραφεί στο ρεπορτάζ το όνομα Μαρία, ενώ
βάφτισε τα δυο της αδέλφια, τον 21χρονο Γιάννη και τον 19χρονο Βασίλη. Η Μαρία
ζει με τους γονείς της σε ένα μικρό χωριό έξω από τη Θήβα. Το εισόδημα της
οικογένειάς της είναι σε σταθερή βάση περίπου 70.000 δραχμές, μια σύνταξη που
εισπράττει ο αρχηγός της οικογένειας. «Εργαζόταν σε ένα εργοστάσιο ηλεκτρικών
ειδών μέχρι που αρρώστησε από την καρδιά του. Από τότε πάνε όλα στραβά.
Υποτίθεται ότι είμαστε αγρότες, αλλά δεν έχουμε δική μας γη. Ακριβώς πέντε
στρέμματα που βάζουμε βαμβάκι, πιο πολύ κούραση είναι παρά προσφέρει κάτι στην
οικογένεια».

Η συζήτηση γίνεται τηλεφωνικά. Η φωνή τής 18χρονης ακούγεται σταθερή,
αισθάνεται ασφαλής και λιγότερο εκτεθειμένη μιλώντας για τόσο προσωπικά
ζητήματα μέσω τηλεφώνου.

Θα περιέγραφε ως «φτωχή» την οικογένειά της; «Μα είμαστε φτωχοί!» λέει χωρίς
κανένα δισταγμό «και ντρεπόμαστε γι’ αυτό, γιατί αντιμετωπίζουμε συνέχεια είτε
τη συμπάθεια και τον οίκτο είτε το σνομπάρισμα των άλλων. Αυτό είναι το
χειρότερο, δεν μπορείς να ξεφύγεις. Το πληρώνεις καθημερινά χωρίς να
ευθύνεσαι. Ξέρετε, φέτος ήταν από το χειρότερο Πάσχα που πέρασα εγώ προσωπικά.
Δεν πήγα στην Ανάσταση ούτε στην εκκλησία. Στο χωριό έρχονται κι από την
Αθήνα, το βράδυ βάζουν όλοι τα καλά τους και πηγαίνουν, είναι σαν γιορτή. Ούτε
που θυμάμαι από πότε έχω να αγοράσω καινούργια ρούχα».

Όταν έγινε η συζήτηση στο σπίτι περί φροντιστηρίου και μπήκαν κάτω τα νούμερα,
δεν υπήρξε καμία εναλλακτική λύση. Το φροντιστήριο κόστιζε 20.000 δραχμές τον
μήνα, «και μιλάμε για τουλάχιστον εφτά – οχτώ μαθήματα μετά τη μεταρρύθμιση
Αρσένη για να καταφέρω να περάσω την τάξη».

Χωρίς φροντιστήριο κόπηκε για ένα δέκατο. Το βλέπει στο απολυτήριό της τής Β’
κάθε φορά, και ονειρεύεται τη σχολή της Αστυνομίας όπου θα ήθελε να
προσπαθήσει να μπει. «Από το σχολείο γενικά δεν έχω καλές αναμνήσεις, αλλά
αυτό στο τέλος ήταν σαν χαριστική βολή, στεναχωρήθηκαν όλοι πολύ. Γιατί τ’
αδέλφια μου τελείωσαν μόνο το Γυμνάσιο για να δουλέψουν σε ό,τι βρουν, κι όλοι
περίμεναν εγώ τουλάχιστον να το πάρω το απολυτήριο».

«Η φτωχή οικογένεια του χωριού» αντιμετωπίζεται «με συμπάθεια, αλλά δεν την
αντέχεις». Υπήρξαν καθηγητές στο σχολείο της που προσφέρονταν να βάλουν από
την τσέπη τους για να πάει η μικρή εκδρομή. Όμως ήταν θέμα αξιοπρέπειας και η
απάντηση ήταν πάντα «όχι». Στο σπίτι ο λογαριασμός του τηλεφώνου μένει συνήθως
απλήρωτος ενώ μία φορά η Εταιρεία Ύδρευσης τους έκοψε το νερό. Στο σπίτι
υπάρχουν οι βασικές ηλεκτρικές συσκευές, «από την εποχή που ο μπαμπάς δούλευε
στην Ιζόλα». Έχουν παλιώσει αλλά τουλάχιστον ακόμα δουλεύουν. Όταν η
μεγαλύτερη αδελφή (υπάρχουν τέσσερα παιδιά) παντρεύτηκε και έφυγε, το πιάτο
που λιγόστεψε στο τραπέζι έκανε τη διαφορά. Μια διαφορά που τονίζεται ως
τραγική ειρωνεία.

«Γράφτηκα σε μια τεχνική σχολή και κάνω μάθημα κομμωτικής. Δεν με ενθουσιάζει
η ιδέα, αλλά δεν έχω επιλογή».