Κάτω από το όριο της φτώχειας 4 στους 10 ηλικιωμένους

Επτά στους δέκα ηλικιωμένους στην Ελλάδα δεν διαθέτoυν κεντρική θέρμανση,
ενώ τέσσερις στους δέκα δεν διαθέτουν μπάνιο ή ντους στο σπίτι τους ούτε
τρεχούμενο ζεστό νερό! Τρεις στους δέκα δεν έχουν τηλέφωνο, ενώ μόνο δύο στους
δέκα έχουν έγχρωμη τηλεόραση. Πάνω από τέσσερις στους δέκα ηλικιωμένους
Έλληνες βρίσκονται κάτω από το επίπεδο της φτώχειας.

Αυτά είναι μερικά από τα (θλιβερά) στοιχεία που περιέχονται στο βιβλίο της
ερευνήτριας του Εθνικού Κέντρου Κοινωνικών Ερευνών κυρίας Ήρας
Έμκε-Πουλοπούλου, το οποίο εκδόθηκε με τον τίτλο «Έλληνες ηλικιωμένοι πολίτες
– παρελθόν, παρόν και μέλλον». Στο βιβλίο συγκρίνεται ­ μέσα από μια σειρά
επιστημονικών μελετών ­ η ζωή των ηλικιωμένων στην Ελλάδα και στις άλλες χώρες
της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Μεταξύ άλλων, εξετάζονται οι οικογενειακές σχέσεις των ηλικιωμένων, η χρήση
του ελεύθερου χρόνου τους, η κατοικία τους και οι ανέσεις που αυτή διαθέτει, η
υγεία και το εισόδημά τους. Τα στoιχεία προέρχονται από την Eurostat, αλλά και
από την ανάλυση πολλών ελληνικών μελετών για τους ηλικιωμένους.

Σύμφωνα με έρευνα της Eurostat, ο δείκτης ανέσεων στις κατοικίες των
ηλικιωμένων είναι χαμηλότερος στην Ελλάδα και στην Πορτογαλία μεταξύ των χωρών
της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Επίσης, στις δύο αυτές χώρες παρατηρήθηκε η μεγαλύτερη
διαφορά στο επίπεδο των ανέσεων του συνολικού πληθυσμού και στο αντίστοιχο
επίπεδο του πληθυσμού των ηλικιωμένων. Ο δείκτης ανέσεων καθορίζεται με βάση
την ύπαρξη επτά διαρκών καταναλωτικών αγαθών: εσωτερική τουαλέτα, μπάνιο ή
ντους, ζεστό τρεχούμενο νερό, τηλέφωνο, έγχρωμη τηλεόραση, πλυντήριο και
ψυγειο-καταψύκτη.

Εντυπωσιακές ήταν οι διαφορές στις βασικές ανέσεις των κατοικιών των
ηλικιωμένων. Μπάνιο ή ντους διαθέτουν το 90% των ηλικιωμένων Ευρωπαίων, έναντι
του 65% των Ελλήνων ηλικιωμένων. Ζεστό τρεχούμενο νερό διαθέτουν το 76%-100%
των ηλικιωμένων στην Ευρώπη και μόνο το 64% στην Ελλάδα. Κεντρική θέρμανση
διαθέτουν το 58%-82% των Ευρωπαίων ηλικιωμένων, ενώ το αντίστοιχο ποσοστό στη
χώρα μας είναι μόνο 28%.

«Ελάχιστοι ηλικιωμένοι Έλληνες (7% περίπου) έχουν δικό τους αυτοκίνητο, ενώ τα
ποσοστά αυτά φθάνουν έως και το 50% σε πολλές χώρες της Δυτικής Ευρώπης, όπως
είναι η Γαλλία, το Λουξεμβούργο, το Βέλγιο, η Δανία, το Ηνωμένο Βασίλειο και η
Ολλανδία», επισημαίνει η κυρία Έμκε-Πουλοπούλου.

Όσον αφορά την έγχρωμη τηλεόραση, η διαφορά ανάμεσα στον γενικό πληθυσμό και
τους ηλικιωμένους που διέθεταν αυτό το αγαθό ήταν μικρή στις χώρες της
Ευρωπαϊκής Ένωσης. Σε μερικές μάλιστα χώρες, όπως η Ολλανδία και η Δανία, ήταν
περισσότεροι οι ηλικιωμένοι που διέθεταν έγχρωμη τηλεόραση από τον γενικό
πληθυσμό.

«Στην Ελλάδα, το ποσοστό των ηλικιωμένων που διαθέτουν αυτή την ψυχαγωγία
είναι κατά 30% μικρότερο από ό,τι στις άλλες χώρες της Ευρώπης», λέει η κυρία
Έμκε-Πουλοπούλου. «Υπάρχει μάλιστα διαφορά 20 ποσοστιαίων μονάδων ανάμεσα
στους ηλικιωμένους και στον συνολικό πληθυσμό».

Το τηλέφωνο είναι το κυριότερο μέσον επικοινωνίας του ηλικιωμένου και γι’ αυτό
σε μερικές χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης ισχύουν ειδικά τιμολόγια για τους
ηλικιωμένους που ζουν μόνοι τους. «Τα στοιχεία δείχνουν ότι ενώ το 100% των
ηλικιωμένων στο Λουξεμβούργο, στην Ολλανδία και στη Δανία έχουν τηλέφωνο και
το 80% των ηλικιωμένων στη Γερμανία, στη Γαλλία και στο Βέλγιο, το αντίστοιχο
ποσοστό στην Ελλάδα είναι 65% περίπου. Υπάρχει επίσης αρκετή διαφορά ανάμεσα
στα ποσοστά των ηλικιωμένων που έχουν τηλέφωνο και του γενικού πληθυσμού που
διαθέτει αυτό το μέσο. Πρέπει, ωστόσο, να σημειωθεί ότι η Ελλάδα βρίσκεται σε
καλύτερη θέση όσον αφορά το τηλέφωνο από την Ιρλανδία και την Πορτογαλία». Οι
Έλληνες, πάντως, ηλικιωμένοι βρίσκονται μαζί με τους Ιρλανδούς στις πρώτες
θέσεις αυτών που έχουν ιδιόκτητη κατοικία (σε ποσοστό 80% περίπου). Τα
ποσοστά, μάλιστα, ιδιοκτησίας των ηλικιωμένων Ελλήνων είναι υψηλότερα από
εκείνα του μέσου εθνικού όρου στην Ελλάδα. Σε όλες τις χώρες, οι ιδιοκτήτες
κατοικίας είναι περισσότεροι στις αγροτικές περιοχές.

Μοναξιά

Εκεί που φαίνεται επίσης υπερτερούν οι Έλληνες ηλικιωμένοι είναι η σχέση τους
με την οικογένεια. Το 64,8% από τους ηλικιωμένους στην Ελλάδα έχει καθημερινή
επαφή με την οικογένεια, έναντι του 44,4% μέσου όρου στην Ευρωπαϊκή Ένωση και
του 13,8% μόνο στη Δανία. Πιο στενή σχέση με την οικογένεια παρατηρείται μόνο
στην Ιταλία, όπου 70,7% δηλώνουν ότι βλέπουν ή τηλεφωνιούνται καθημερινά με τα
μέλη της οικογένειάς τους. «Επιστημονικές μελέτες καταλήγουν στο συμπέρασμα»,
επισημαίνει η κυρία Πουλοπούλου, «ότι η συμπεριφορά και οι πεποιθήσεις στις
σχέσεις γονιών και παιδιών στην Ελλάδα είναι ακόμα επηρεασμένες από την
αυταρχική παράδοση. Ο σεβασμός, η εκτίμηση, η υπακοή και η φροντίδα για τους
γέροντες αναφέρθηκαν ως κυριότερα καθήκοντα των παιδιών προς τους γονείς.
Πολλές οικογένειες αναφέρουν ότι διστάζουν να βάλουν τον ηλικιωμένο τους σε
οίκο ευγηρίας, τον οποίο θεωρούν μόνο έσχατη λύση. Για πολλές ελληνικές
οικογένειες ισχυρό κίνητρο για τη διατήρηση του ηλικιωμένου στην οικογένεια
πηγάζει από την ελληνική παράδοση, αλλά και από την ορθόδοξη χριστιανική
πίστη».

Ξένοι, πάντως, ερευνητές ισχυρίζονται ότι οι περισσότερες σχέσεις ηλικιωμένων
με τα παιδιά τους είναι ένα σύνθετο μείγμα από αγάπη και θυμό, ανάγκη για
στενή σχέση και ανάγκη για απόσταση.

Το 28% περίπου των ηλικιωμένων άνω των 80 χρόνων στην Ελλάδα ζουν μόνοι τους,
έναντι του 58% στην Ολλανδία, του 56% περίπου στη Γερμανία και στο Ηνωμένο
βασίλειο και του 54% στο Βέλγιο. Λιγότεροι υπέργηροι ζουν μόνοι τους στην
Ισπανία (το 17% περίπου) και στην Πορτογαλία (το 24% περίπου).

Το ποσοστό των ηλικιωμένων που λαμβάνουν προσωπική φροντίδα ή βοήθεια για τις
δουλειές του νοικοκυριού είναι στην Ελλάδα υψηλότερο του μέσου όρου της
Ευρωπαϊκής Ένωσης (38% περίπου, έναντι 29%) και είναι το τρίτο υψηλότερο κατά
σειρά. Τα μεγαλύτερα ποσοστά παρατηρούνται στην Πορτογαλία και στο
Λουξεμβούργο.

Παρά τη στενή σχέση ηλικιωμένων και οικογένειας στην Ελλάδα, η μοναξιά
φαίνεται να είναι «σύντροφος» σε 20% και περισσότερο των ατόμων της τρίτης
ηλικίας. Το ίδιο ποσοστό παρατηρείται μόνο στην Πορτογαλία, ενώ είναι
μικρότερο στην Ιταλία (15%-19%), στο Βέλγιο, στην Ισπανία, στην Ιρλανδία, στο
Λουξεμβούργο και στη Γαλλία (10%-14%), στη Γερμανία, στην Ολλανδία και στο
Ηνωμένο βασίλειο (5%-9%) και στη Δανία (μικρότερο του 5%).

Πώς εξηγείται αυτό το παράδοξο; «Μελέτη της Παγκόσμιας Οργάνωσης Υγείας έδειξε
ότι η μοναξιά δεν είναι συνώνυμο του να ζει κανείς μόνος», εξηγεί η κυρία
Πουλοπούλου. «Τέσσερις παράγοντες συμβάλλουν στη μοναξιά: η κακή υγεία, η
φτώχεια, η ανυπαρξία ενδιαφέροντος για τους άλλους και ο θάνατος του
συντρόφου. Η μοναξιά αναφέρεται πιο συχνά από τις υπερηλίκους γυναίκες,
ιδιαίτερα τις χήρες ή τις διαζευγμένες, και σχετίζεται με τη γεωγραφική
απομόνωση και την κακή κατάσταση της υγείας».

Οι χαμηλότερες συντάξεις στην Ευρώπη

Έρευνα στις χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης έδειξε ότι το 46% των νοικοκυριών στην
Ελλάδα, τα οποία αποτελούνται από ένα άτομο άνω των 65 χρόνων, βρισκόταν κάτω
από το επίπεδο φτώχειας όταν ο μέσος αντίστοιχος όρος στην Ε.Ε. ήταν 27%. Ως
όριο φτώχειας ορίζεται το 50% του μέσου μηνιαίου εισοδήματος σε μονάδες
αγοραστικής δύναμης.

Οι ηλικιωμένοι άνδρες που ζουν μόνοι τους παρουσιάζουν – σε άλλες μελέτες – σε
μικρότερο ποσοστό (37,8%) φτώχεια, σε σύγκριση με τις ηλικιωμένες γυναίκες που
ζουν μόνες τους (59,6%).

«Οι συντάξεις στην Ελλάδα είναι οι χαμηλότερες όλων των χωρών της Ευρωπαϊκής
Ένωσης», τονίζει η κυρία Έμκε – Πουλοπούλου. «Την περίοδο μάλιστα 1989-1993,
όταν οι συντάξεις γήρατος σημείωσαν σε όλες τις χώρες αύξηση 1,2%-46,4%, στην
Ελλάδα σημείωσαν μείωση κατά 3,8% σε σταθερές τιμές».

Τα έξοδα στέγασης, στα οποία συμπεριλαμβάνονται τα ενοίκια, οι φόροι, η
θέρμανση, η ύδρευση, το ηλεκτρικό ρεύμα κ.ά., αποτελούν το 29% του
προϋπολογισμού των ηλικιωμένων σε όλες τις χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

«Τα έξοδα αυτά θεωρούνται δυσβάστακτα για τους χαμηλοσυνταξιούχους χωρίς άλλα
εισοδήματα», σημειώνει η κυρία Έμκε – Πουλοπούλου. «Η επισκευή της κατοικίας
και η ανανέωση του εξοπλισμού της είναι δύσκολη ή αδύνατη γι’ αυτούς τους
ηλικιωμένους».

Έρευνα στην Αθήνα έδειξε ότι 4 στις 10 ηλικιωμένες γυναίκες και σχεδόν 3 στους
10 ηλικιωμένους άνδρες θεωρούν ανεπαρκή τα εισοδήματά τους. Ένας στους 5
αναγκάζεται να δανεισθεί για να περάσει τον μήνα, ενώ οι μισές περίπου
γυναίκες χρειάζονται τακτική βοήθεια για να αντιμετωπίσουν τις μηνιαίες
δαπάνες τους.

Θα ήθελαν ένα κόμμα που να υπερασπίζεται τα συμφέροντά τους

«Οι έρευνες στον ελληνικό πληθυσμό δείχνουν ότι ο ελεύθερος χρόνος των
ηλικιωμένων ανδρών είναι 6,5 ώρες την ημέρα και των γυναικών 5 ώρες», αναφέρει
η κυρία Έμκε-Πουλοπούλου. «Οι γυναίκες διαθέτουν τον χρόνο αυτό στην
οικογένεια. Οι ηλικιωμένοι άνδρες της επαρχίας περνούν στο μεγαλύτερο ποσοστό
τους τον ελεύθερο χρόνο τους στο καφενείο, ενώ οι ηλικιωμένοι της Αθήνας σε
τηλεόραση, περιπάτους και εκδρομές. Οι περισσότεροι ηλικιωμένοι δήλωσαν ότι
τον τελευταίο χρόνο δεν είχαν πάει διακοπές. Χαμηλό είναι επίσης το ποσοστό
συμμετοχής του ηλικιωμένου πληθυσμού σε πολιτισμικές δραστηριότητες».

Αξίζει, τέλος, να σημειωθεί ότι σε έρευνα της Ευρωπαϊκής Ένωσης, πάνω από το
30% των ηλικιωμένων στην Ελλάδα, στην Πορτογαλία και στην Ιταλία δήλωσαν ότι
θα επιθυμούσαν να ψηφίσουν ένα πολιτικό κόμμα, το οποίο θα δημιουργηθεί για να
υπερασπίζεται τα συμφέροντά τους. Τα αντίστοιχα ποσοστά στις άλλες χώρες της
Ε.Ε. ήταν 15%-22%.