ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Στα άδυτα του ιδιωτικού

Η ψηφιακή εικόνα διαμορφώνει μια ιδιότυπη κουλτούρα. Ευνοεί την ανάπτυξη
ανησυχητικά παράξενων συμπεριφορών. Αξίζει οι συμπεριφορές αυτές να μη γίνουν
αποδεκτές ως φυσιολογικές, ως αναπόσπαστο κομμάτι μιας νέας πραγματικότητας,
την οποία θα οφείλαμε να αποδεχτούμε αν όχι να λατρέψουμε.

Ο λόγος για ένα νέο είδος ντοκιμαντέρ που ανθίζει με επιτυχία στα τηλεοπτικά
τοπία Ευρώπης και Αμερικής. Εθελοντές – πειραματόζωα προσφέρουν στις κάμερες
την καθημερινότητά τους. Εκατομμύρια τηλεθεατές παρακολουθούν ζωντανά για
εκατό ημέρες τη ζωή εννιά ατόμων σε ένα σπίτι στο Άμστερνταμ που είχε
κατάλληλα διαμορφωθεί για τις ανάγκες του τηλεοπτικού καναλιού Βερόνικα.
Μικρές και μεγάλες λεπτομέρειες της ζωής τους αποτελούν ένα εξαίσιο θέαμα. Στο
βρετανικό Channel 4 το πρόγραμμα «Ναυαγοί» προβάλλει, σε ζωντανή αναμετάδοση,
τις περιπέτειες μιας ομάδας νέων που καλείται να επιβιώσει σε ένα καλωδιωμένο
από κάμερες ερημονήσι.

Στην Αμερική μια γυναίκα συνδέει στο διαδίκτυο κάθε γωνιά του σπιτιού της
(κρεβατοκάμαρα, μπάνιο, κουζίνα). Εκατομμύρια χρήστες στο Internet «απόλαυσαν»
τη γυναίκα να τρώει, να κοιμάται, να αφοδεύει, να ουρεί. Όχι, δεν
κατακλύζονταν από αηδία, ούτε από μια αίσθηση αφόρητης αδιακρισίας. Η επιθυμία
τους να φθάσουν στα άδυτα, στον πάτο (απόπατο) του ιδιωτικού, δεν λογοκρίθηκε
από κανένα ψήγμα κάποιας ενσωματωμένης ηθικής συνείδησης.

Μα τι ακριβώς συμβαίνει; Γιατί όλα τελούν σαν να μη συμβαίνει τίποτα;

Για αιώνες το ιδιωτικό έχει υπάρξει μια περιφρουρητέα αξία. Ένα αγαθό του
πολιτισμού μας, κατοχυρωμένο ως αυτονόητη αλήθεια μέσα από τις επαγγελίες του
Διαφωτισμού. Όλα τώρα αλλάζουν. Παραδομένο στο «χρυσό ψαλίδι» μιας ιδιότυπης
μιντιακής κουλτούρας, το ιδιωτικό σαν παλιό κουστούμι μεταποιείται.
Μεταμορφωμένο, ευτελίζεται έτσι, καθώς μετατρέπεται σε καταναλωτικό είδος.

Μια νέα τάξη φυσιολογικότητας ανεπαίσθητα εγκαθίσταται γεννώντας τους δικούς
της κανόνες ως προς το τι είναι φυσιολογικό, θεμιτό, θελκτικό.

Έχει σημασία να επισημανθεί ότι δεν είναι πλέον το ακραίο, οι απαγορευμένοι
έρωτες, οι αλλόκοτες σεξουαλικές ή βίαιες συμπεριφορές που συναρπάζουν τον
μέσο τηλεθεατή. Είναι και το ακραία μη ακραίο, το άχρωμο και απρόσωπο των
πλέον ιδιωτικών στιγμών. Το να βλέπεις π.χ. κάποιον που κοιμάται στο κρεβάτι
του, ή κάποιον που κάνει μπάνιο. Αυτό και μόνον αυτό αρκεί να ενεργοποιήσει
καθώς φαίνεται μια ιδιότυπα διαστροφική διέγερση. Τι είδους διέγερση είναι
αυτή; Από πού αντλεί τη δύναμή της; Το φετίχ του ιδιωτικού.

Ο τηλεθεατής γίνεται ένας φετιχιστής. Αντλεί την ίδια ανομολόγητη ηδονή που
αντλεί ο φετιχιστής από το αντικείμενο του πόθου του. Αποκτά την εξουσία του
φετιχιστή απέναντι στο φετίχ του. Το εξουσιάζει. Το κατέχει.

Το αντικείμενο του πόθου μου είναι ο άλλος. Όμως ο άλλος όχι σαν ολότητα. Όχι
σαν ζωντανό σύνολο. Αλλά σαν συνονθύλευμα ξέχωρων κομματιών. Κομμάτια που π.χ.
απαρτίζουν τις ιδιωτικές του στιγμές. Με το να εισβάλλω σε αυτές που είναι
ό,τι δικό του έχει, τον απαλλοτριώνω. Δεν ανήκει πλέον στον εαυτό του, ανήκει
σε εμένα. Στο βλέμμα μου ανήκει. Αποκτώ την εξουσία που αποκτά ο αποικιοκράτης
στον ιθαγενή. Όπως ο σκλάβος ανήκει στον αφέντη του έτσι κι εγώ φαντασιώνω ότι
μου ανήκει αυτός που αλόγιστα μου προσφέρει ό,τι πιο δικό του έχει.

Ο άλλος που εκουσίως καταλύεται, γίνεται κτήμα μου. Ορίζω τη μοίρα του. Εφεξής
μου ανήκει.

Πόσο απαραίτητη είναι μια τέτοια μορφή ύπαρξης – συνύπαρξης σήμερα;
Εκατομμύρια τηλεθεατών αποκτούν έναν ιδιότυπο τρόπο επιβίωσης. Σε έναν κόσμο
που στερεί όλο και περισσότερο τη δυνατότητα αυτόνομης ύπαρξης, όταν όλα
νιώθεις πως εκτυλίσσονται ερήμην σου, δεν γεννιέται εδώ μια χρυσή δυνατότητα;

Να νιώσεις και πάλι ζωντανός. Υπαρκτός. Δυνατός. Μπορεί να μην ορίζεις τη
μοίρα σου. Ορίζεις όμως τη μοίρα του άλλου. Εκείνου που αφειδώς σου προσφέρει
την προσωπική του ζωή. Γίνεσαι ισχυρός. Εφόσον δεν μπορείς να νιώσεις «αλλιώς»
ισχυρός, «αλλιώς» ζωντανός, γίνεσαι χρήστης των θαυμαστών προϊόντων της
τεχνολογικής προόδου που θωπεύουν και συγκαλύπτουν τα αδιέξοδα της ζωής σου.

Η κατάλυση του ιδιωτικού είναι το ακριβό τίμημα που ο πολιτισμός μας πληρώνει.
Είναι η αναπλήρωση μιας τραυματισμένης ατομικότητας. Η μικρή οθόνη και η
ιλιγγιώδης τεχνολογία συντρέχουν στα δεινά της νεωτερικής ύπαρξης.

Η Φωτεινή Τσαλίκογλου είναι καθηγήτρια στο Τμήμα Ψυχολογίας του Παντείου Πανεπιστημίου.