ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Ο λόγος του εφικτού

Τις ημέρες των εκλογών, ο πολιτικός λόγος κρίνεται από τους δημοσιογράφους
ή τους ίδιους τους πολιτικούς, που σχολιάζουν οι μεν τους δε, λιγότερο ή
περισσότερο επιθετικά.

«Πώς μπορούμε, τι θα μπορούσαμε να υποδείξουμε, μέσα
στον ωκεανό της μικροπολιτικής και πλέοντας προς τη
μεταπολιτική, ως υπερπολιτική;…

Κώστας Αξελός

Εμείς, οι πολίτες της χώρας, έχουμε το προνόμιο να συγκρίνουμε με τον δικό μας
τρόπο, έπειτα από χρόνια πολυτάραχου ή ανέφελου πολιτικού βίου, το αντίκρυσμα
του λόγου στο έργο και σε ποιο βαθμό ο πολιτικός λόγος καθρεπτίζει το επίπεδο
του πολιτισμού μας. Η πολιτική και η αρχιτεκτονική έχουν ένα κοινό
χαρακτηριστικό, αναφέρονται στο εφικτό, δηλαδή στις δυνατότητες να υλοποιηθούν
όσα με σχέδια ή με λόγια υπόσχονται οι πολιτικοί και οι αρχιτέκτονες στους
άμεσα ή έμμεσα ενδιαφερομένους. Στην πολιτική τα ωραία και ενθαρρυντικά λόγια,
που εμψυχώνουν, είναι πολύ συχνά αδύνατο να οδηγήσουν σε έργα, μέσα από τις
δυσκολίες και τους άπειρους περιορισμούς της πραγματικότητας. Ο Νίτσε,
αναφερόμενος στην αρχιτεκτονική, γράφει για τη μεγάλη επιμονή και πίστη που
απαιτούνται για να υλοποιηθεί ένα αρχιτεκτονικό έργο, μια πίστη που, όπως
γράφει, μπορεί να σηκώσει βουνά.

Στην αρχιτεκτονική, από το σχέδιο στην εφαρμογή, παρεμβάλλονται άπειρα
εμπόδια, γι’ αυτό είναι επιτακτική η ανάγκη να αναζητούμε κάθε φορά τους
τρόπους που το εφικτό θα ξεπεράσει τη μιζέρια και τη μικροψυχία στην οποία
οδηγείται κανείς όταν τα εμπόδια, που προέρχονται από διαφορετικές
κατευθύνσεις, αντί να λειτουργήσουν σαν κίνητρα για ευρηματικές προτάσεις,
αποτελούν φραγμούς και άλλοθι για να απορριφθεί οποιαδήποτε ποιητική
προσέγγιση του οικοδομήματος και γενικότερα του δομημένου περιβάλλοντος.
Οφείλουμε να διακρίνουμε σε κάθε έργο, όπως γράφει για την ποίηση ο Διονύσιος
Σολωμός, το κοινό και το κύριο. Το εφικτό είναι άμεσα συσχετισμένο μ’ αυτή την
αναγνώριση, η οποία δεν είναι τυχαία και απλή υπόθεση. Το εφικτό είναι η πάλη
ανάμεσα στο μπορώ και το θέλω, ανάμεσα σ’ αυτό που επιτρέπει η περίσταση και
αυτό που επιθυμώ διακαώς. Είναι το δύσκολο έργο των ποιητών να καταφέρνουν να
ενεργοποιούν τη φαντασία, με τη ματιά καθαρή μέσα στις δεσμεύσεις της
καθημερινότητας, και να κρατάνε την ελπίδα ζωντανή…

«Η περίσταση επιβάλλεται στον ποιητή, μ’ ένα τρόπο
απρόβλεπτο… η ποίηση δεν είναι ιερή τελετουργία, θα πρέπει με
κάθε τρόπο να γίνει προσιτή και χρήσιμη, τα πιο μεγάλα θαύματα περνούν
μέσα από τον κοινό λόγο…» γράφει ο Ρ. Elluard.

Οι επουσιώδεις λεπτομέρειες στην αρχιτεκτονική πολλές φορές παραπλανούν και
γοητεύουν τους ανυποψίαστους κατοίκους, παραμερίζοντας τα ουσιώδη, που
απαιτούν γνώση, ευαισθησία, υπευθυνότητα από τους αρχιτέκτονες και από όσους
έχουν σχέση με τον σχεδιασμό, την εφαρμογή ή την κατοίκηση του οικοδομήματος.

Ο αρχιτέκτονας Louis Kahn έλεγε στους μαθητές του, ότι το οικοδόμημα δεν
συνοψίζεται σε ένα άθροισμα τετραγωνικών μέτρων, που διατυπώνονται στο
κτιριολογικό πρόγραμμα, κι ότι πέρα από τους αριθμούς και τα μετρήσιμα
απαιτείται η εμβάθυνση εκείνη που αναφέρεται στην ουσία του προγράμματος. Το
πρόβλημα είναι πώς θα γίνει η σύζευξη του μετρήσιμου με ό,τι δεν είναι δυνατόν
να μετρηθεί, χωρίς να καταφεύγουμε σε κούφια και επιπόλαια λόγια. Τι είναι για
παράδειγμα αυτό που κάνει το σπίτι να είναι πραγματικά σπίτι και όχι
κατασκεύασμα, αντικείμενο επίδειξης ή έκθεση υλικών και επίπλων.

Αν αναγνωρίσουμε την πολιτική σαν την τέχνη του εφικτού, τότε μένει να
προσδιοριστούν όπως και στην αρχιτεκτονική τα όρια του εφικτού και η σχέση του
με τις προτεραιότητες που αναφέρονται στους μεγάλους άξονες του πολιτικού
«λόγου». Για να προσδιοριστεί το εφικτό, οι επιλογές θα πρέπει να γίνονται,
«με λογισμό και με όνειρο». Ο λόγος, η ομιλία, παίζει πρωταρχικό ρόλο
στην πολιτική, αλλά και στην αρχιτεκτονική. Η υποστήριξη του έργου με τον
λόγο, γραπτό ή προφορικό, βοηθάει ακόμα και στον σχεδιασμό για την αναγνώριση
και τη συνειδητοποίηση των βασικών αρχών που στηρίζουν τη μελέτη. Η επιτυχής
έκβαση της μελέτης εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τις δυνατότητες των
αρχιτεκτόνων να την υποστηρίξουν με τον λόγο. Η υποστήριξη αυτή είναι κατά
κάποιο τρόπο μια δομή, ένα αρχιτεκτόνημα. Ενίοτε μάλιστα ο λόγος ξεπερνάει τον
σχεδιασμό, απ’ όπου και ο όρος «ομιλούσα αρχιτεκτονική». Τα σχέδια των
αρχιτεκτόνων καθώς και οι ομιλίες των πολιτικών μεσολαβούν ανάμεσα στις
προθέσεις και την πραγματικότητα, είναι τα μέσα που οδηγούν σε ένα σκοπό, γι’
αυτό πέρα από τον λόγο σαν ομιλία, αυτό που έχει σημασία είναι ο λόγος με το
νόημα της επιλογής και της αναλογίας. Σε κάθε ποιητική πράξη, σε κάθε έργο,
όπως γράφει ο Baudelaire, απαιτείται, όπως στα ταξίδια, ένας μπούσουλας κι ένα
αστεράκι, εμείς το μάθαμε αυτό μέσα από το χτίσιμο και την καθημερινή επαφή
μας με τους χώρους ζωής…

Η Σουζάνα Αντωνακάκη είναι αρχιτέκτονας.