Κόμματα: Μάχη για τις εκλογές ή μάχη για την κοινωνία;

Η εκλογική μάχη που έρχεται, έχει δύο επίπεδα: Το πρώτο, και ασφαλώς πιο
επίκαιρο και βραχυχρόνιο, αφορά το αμιγώς εκλογικό τοπίο. Το δεύτερο, το πιο
μακροχρόνιο και, κατά την άποψή μου, εμφανώς πιο σημαντικό, αφορά το
μετεκλογικό τοπίο. Και αν τονίζω τα δύο αυτά επίπεδα, είναι διότι πιστεύω πως
τα δένδρα που εμφανίζονται τώρα μπροστά μας, με την προεκλογική μάχη κατ’
ανάγκην να φουντώνει, δεν θα πρέπει να κρύψουν το δάσος της μετεκλογικής
προοπτικής. Μίας προοπτικής, η οποία θα οδηγήσει τα κομματικά και τα πολιτικά
μας πράγματα σε κομβικό σημείο. Και η μεγάλη πρόκληση για τον τόπο δεν είναι
το εκλογικό, αλλά το μετεκλογικό τοπίο.

Στην εκλογική μάχη της 9ης Απριλίου ρίχνονται πέντε κόμματα με σοβαρά
προβλήματα εικόνας, από τα οποία η κοινωνία έχει πάρει μεγάλες αποστάσεις. Και
αυτό, παρά το γεγονός ότι οι αρχηγοί των δύο μεγάλων κομμάτων δεν έχουν
πρόβλημα δημοτικότητας ­ κάθε άλλο μάλιστα. Όμως, η δημοτικότητα αυτή ούτε
καλύπτει τις αδυναμίες των κομματικών παρατάξεων που εκπροσωπούν ούτε
λειτουργεί ως γέφυρα προς την κοινωνία. Άλλωστε, είναι τραγικό μια κυβέρνηση
να πανηγυρίζει διότι είναι ικανοποιημένο από αυτήν περίπου το 30% της κοινής
γνώμης, από το οποίο ποσοστό το μισό είναι μόνον «μερικώς ικανοποιημένο»! Ενώ
ταυτόχρονα είναι λυπηρό η αντιπολίτευση να μην μπορεί να δημιουργήσει σαρωτικό
ρεύμα υπέρ της, με δεδομένο το ποσοστό αυτό!

Από την άλλη πλευρά, είναι μάλλον ειρωνικό τα μικρότερα κόμματα να καταγγέλουν
τον δικομματισμό, όταν ο τελευταίος, αν και σε μεγάλη κρίση, εμφανίζεται πάντα
κυρίαρχος και τα ίδια περιθωριοποιημένα.

Με αυτές τις σκέψεις κατά νου, το ποιος θα κερδίσει ­ κατά πάσαν πιθανότητα
οριακά (­ ή σχετικά οριακά ­ ) τις εκλογές, μοιάζει δευτερεύον. Το ότι, δε,
κανένα από τα δύο μεγάλα κόμματα δεν έχει δημιουργήσει ένα ισχυρό σαρωτικό
ρεύμα, είναι προφανώς προϊόν της αδυναμίας τους να ανανεωθούν ριζικά τα
τελευταία χρόνια, παρά τις δημοφιλείς ηγεσίες τους και τη νέα εποχή που αυτές
σηματοδοτούσαν. Και τα δύο μεγάλα κόμματα δεν μπόρεσαν να διαμορφώσουν ριζικά
νέες εικόνες μεσαίου πολιτικού χώρου που να απευθύνονται σε μια κοινωνία η
οποία αλλάζει συθέμελα στις αντιλήψεις της, ειδικά την τελευταία πενταετία.

Το ΠΑΣΟΚ του κ. Σημίτη παρέμεινε ένα αντιφατικό μείγμα παλιού και νέου, πολύ
μακριά από τις ανάλογες τομές που έκανε ο Τόνι Μπλερ στο Εργατικό Κόμμα. Ενώ η
Ν.Δ. έχει πολλά να διδαχθεί από την κεντρώα «τριγωνοποίηση» του Αθνάρ στην
Ισπανία. Και στα δύο μεγάλα κόμματα κυριάρχησαν ισορροπίες επί ισορροπιών, με
αποτέλεσμα η εικόνα τους να είναι αχνή αντί για καθαρή και αποτελεί προέκταση
του παρελθόντος τους αντί για μια ριζικά νέα εικόνα.

Έτσι, στην εκλογική μάχη ρίχνονται με κάποια πλεονεκτήματα εν σχέσει με το
άμεσο παρελθόν τους, αλλά και με σοβαρά μειονεκτήματα εν σχέσει με το μέλλον
που καλούνται να εκφράσουν. Το σημιτικό ΠΑΣΟΚ αναδύει ρεαλισμό, αλλά
καθυστέρησε τραγικά στις διστακτικές τομές που αποφάσισε να κάνει στον δημόσιο
τομέα, με αποτέλεσμα το βαρύ κοινωνικό κόστος της πολιτικής του. Έτσι, η
κόπωση από τη μακρά διακυβέρνηση του ΠΑΣΟΚ ενισχύθηκε από το ότι το κόμμα αυτό
δεν άλλαξε τόσο, ώστε να θεωρείται νέο.

Από την άλλη πλευρά και η Ν.Δ. είχε ανάγκη από ένα ριζικά νέο πρόσωπο,
φιλελεύθερο στην οικονομία και ευαίσθητο στα κοινωνικά, με έντονη σφραγίδα
ενός μεσαίου χώρου της ηπιότητας και της συναίνεσης, έτσι ώστε να απολακτίσει
ένα βαρύ φορτίο ετών. Καθώς στη μακρά παραμονή της στην αντιπολίτευση απέτυχε
και τη δεκαετία του ’80 και αργότερα να αλλάξει συθέμελα.

Και τα δύο μεγάλα κόμματα δεν μπόρεσαν ­ παρά τις όποιες προσπάθειες των
τελευταίων ετών ­ να κάνουν εκείνο που κάνουν όλα τα σύγχρονα κόμματα: να
«τριγωνοποιήσουν» (όπως θα το έλεγε ο Dick Morris) αποφασιστικά με στόχο τον
μεσαίο πολιτικό χώρο.

Το αποτέλεσμα των καθυστερήσεων και αδυναμιών αυτών είναι να έχουμε μπροστά
μας μια απρόβλεπτη εκλογική μάχη που θα κριθεί από ψηφοφόρους, οι οποίοι θα
επιλέξουν μεταξύ του «μικρότερου κακού». Έτσι, όποιος και να κερδίσει, το
χάσμα μεταξύ κοινωνίας και πολιτικής θα συνεχισθεί. Και μάλιστα θα ενταθεί, αν
δεν γίνουν οι αλλαγές αυτές την επόμενη τετραετία.

Με δύο λόγια, όποιο και από τα δύο μεγάλα κόμματα σχηματίσει κυβέρνηση (και το
εκλογικό σύστημα θα το διασφαλίσει αυτό), δεν θα αλλάξει ένα πολύ ανησυχητικό
δεδομένο: ότι ο νικητής θα έχει χαμηλή αξιοπιστία και ο ηττημένος δεν θα έχει
μπορέσει να εκμεταλλευθεί τη χαμηλή αξιοπιστία του αντιπάλου του.

Ο νικητής, που ασφαλώς θα πανηγυρίζει, θα είναι, λοιπόν, σαφώς πιο ευάλωτος
απ’ ό,τι θα φαντάζεται την ώρα της επιτυχίας του. Και ο ηττημένος θα πρέπει να
αντιληφθεί πως ακόμη και αν κέρδιζε, δεν θα είχε λύσει τα προβλήματα της
εικόνας του.

Στην πραγματικότητα, ο μεγαλύτερος κίνδυνος θα είναι για τον όποιο νικητή. Αν
κερδίσει ο κ. Σημίτης ­ και κρίνοντας από ένα κλίμα που είναι ήδη ορατό διά
γυμνού οφθαλμού στο ΠΑΣΟΚ ­ η διολίσθηση του ΠΑΣΟΚ προς την αλαζονεία είναι
πολύ πιθανή. Η αίσθηση του κ. Σημίτη ότι θα έχει κερδίσει όλα σχεδόν τα
πολιτικά του στοιχήματα εύκολα, θα τον αποκόψει από μια πραγματικότητα που θα
αρχίσει να επιδεινώνεται ταυτόχρονα με μια τεράστια κόπωση από την εξουσία
του. Αν ο νικητής των εκλογών είναι, λοιπόν, ο κ. Σημίτης, τα επόμενα τέσσερα
χρόνια του θα είναι τα δυσκολότερα της πολιτικής του σταδιοδρομίας.

Ιδίως, αν υπερτιμήσει την πολιτική επιτυχία και υποτιμήσει την κοινωνική
αποστασιοποίηση, που υπάρχει ήδη και κινδυνεύει να διευρυνθεί.

Ανάλογους κινδύνους θα αντιμετωπίσει η Ν.Δ., εάν κερδίσει ύστερα από τόσα
χρόνια εκτός εξουσίας.

Οποιαδήποτε εντύπωση ότι στην εξουσία μπορεί να πορευθεί επιτυχώς χωρίς βαθιές
τομές στον κομματικό της χώρο, και άρα τη συνολική της εικόνα, θα προκαλέσει
γρήγορα μια αρνητική κοινωνική δυναμική. Κινδυνεύει έτσι και πάλι να γίνει μια
σύντομη κυβερνητική παρένθεση σε μια νέα μακρά περίοδο διακυβέρνησης του
ΠΑΣΟΚ.

Αυτό που με ανησυχεί περισσότερο, είναι το πώς κόμματα που δεν δείχνουν να
αντιλαμβάνονται τώρα το χάσμα που τα χωρίζει από την κοινωνία, θα το
αντιληφθούν άραγε αν κερδίσουν τις εκλογές; Και αν χάσουν; Ούτε εδώ η εμπειρία
είναι παρήγορη. Καθώς ο συνήθης κανόνας είναι διαιώνιση ισορροπιών και αποφυγή
τομών. Στα πλαίσια αυτά, προκαλεί, άλλωστε, θλίψη το πώς διαμορφώνονται οι
εκλογικές λίστες στα κόμματα, λίγο πριν από τις εκλογές, έτσι ώστε οι νέοι
υποψήφιοι βουλευτές να μην έχουν καμιά τύχη και το εν πολλοίς φθαρμένο
πολιτικό κατεστημένο να αυτοδιαιωνίζεται.

Με βάση τις σκέψεις αυτές, λοιπόν, το ζητούμενο είναι οι μετεκλογικές αλλαγές
που θα γίνουν στα κόμματα και σε επίπεδο προσώπων και σε επίπεδο ιδεών.
Αλλαγές, που εάν δεν γίνουν: θα διαιωνίσουν κομματικούς σχηματισμούς που
απωθούν τους επιτυχημένους.

Κομματικούς σχηματισμούς, που δεν έχουν τίποτα καινούργιο να πουν πέρα από τη
σημερινή ξύλινη γλώσσα άλλων δεκαετιών και που, εν τέλει, χάνουν συνεχώς
έδαφος έναντι της κοινωνίας. Γι’ αυτό, η επερχόμενη εκλογική μάχη δεν είναι
παρά μια υποσημείωση στην πολύ πιο κρίσιμη μάχη της πολιτικής να κερδίσει το
χαμένο έδαφος έναντι της κοινωνίας.

Ο Γιάννης Λούλης είναι επικοινωνιολόγος και πολιτικός αναλυτής.