Τα διλήμματα των εκλογών

Οι εκλογές στα περισσότερα σύγχρονα κοινοβουλευτικά συστήματα κινούνται
ταυτοχρόνως σε δύο διαφορετικά επίπεδα: Στο ένα επίπεδο διασφαλίζεται η
αντιπροσωπευτική σύνθεση της Βουλής και η εκπροσώπηση σε αυτήν των υπαρκτών
πολιτικών δυνάμεων. Στο άλλο επίπεδο παρέχεται σε κάθε πολίτη απ’ ευθείας η
δυνατότητα να αποφανθεί για την πολιτική φυσιογνωμία της μελλοντικής του
κυβέρνησης και για το πρόσωπο του πρωθυπουργού. Μπορεί αυτό το δεύτερο τυπικά
να γίνεται μέσω της Βουλής, στην ουσία όμως η σχετική αρμοδιότητα έχει
μεταφερθεί στα χέρια του ίδιου του εκλογικού σώματος που ψηφίζοντας στις
βουλευτικές εκλογές δεν καθορίζει μόνον ή κυρίως τη σύνθεση της Βουλής, αλλά
επιλέγει πρωθυπουργό και κυβέρνηση.

Σε πείσμα εκείνων που ισχυρίζονται ότι η αντιπροσωπευτική δημοκρατία
παρεμβάλλει ολοένα και περισσότερες ενδιάμεσες φάσεις ανάμεσα στο εκλογικό
σύστημα και τα πολιτικά όργανα του κράτους, η εξέλιξη του αντιπροσωπευτικού
συστήματος ενισχύει τα στοιχεία άμεσης δημοκρατίας στο πιο κρίσιμο ζήτημα που
είναι η επιλογή πρωθυπουργού και κυβέρνησης.

Σημίτης ή Καραμανλής

Συνεπώς το δίλημμα Κ. Σημίτης ή Κ. Καραμανλής είναι ­ είτε το θέλουμε είτε όχι
­ ένα δημοκρατικά θεμιτό, πολιτικά αναπόφευκτο και εκλογικά κρίσιμο δίλημμα,
στο οποίο καλείται να απαντήσει κάθε πολίτης ασκώντας το πιο ισχυρό ίσως από
τα πολιτικά δικαιώματα που έχει. Και ο κάθε πολίτης πιστεύω ότι οφείλει να
απαντήσει στο δίλημμα αυτό κρατώντας πεισματικά για τον εαυτό του το σχετικό
δικαίωμα, που κάποιοι (ιδίως στον χώρο των μικρότερων κομμάτων) προτείνουν ­
ακόμα και τώρα ­ να το εκχωρήσει στα κομματικά επιτελεία και τις μεταξύ τους
διαβουλεύσεις.

Άλλωστε, όσοι επιθυμούν να μην τίθεται το δίλημμα αυτό ενώπιον του εκλογικού
σώματος, οφείλουν να δηλώσουν δημόσια τη δική τους απάντηση και τις δικές τους
προτιμήσεις ως προς τη φυσιογνωμία της επόμενης κυβέρνησης και το πρόσωπο του
επόμενου πρωθυπουργού. Ευτυχώς, η «πονηριά της πολιτικής» είναι λιγότερο
αποτελεσματική από τη «σοφία των θεσμών» και την εμπειρία της ιστορικής τους
εξέλιξης.

Θετική ή αρνητική ψήφος;

Το ίδιο τεχνητή και ψευδής είναι η διάκριση μεταξύ θετικής και αρνητικής
ψήφου. Σε μία σύγχρονη δημοκρατία η ψήφος «απόρριψης», όπως και η ψήφος
«επιλογής», είναι απλώς μία ψήφος σταθμισμένη και γι’ αυτό πολλές φορές
διστακτική. Είναι μία ψήφος δημοκρατικά και πολιτικά ώριμη, δηλαδή μία ψήφος
σύνθετη που ξέρει ότι στην πολιτική κάθε κυβέρνησης πάντοτε υπάρχουν σωστές
και λανθασμένες ενέργειες, πάντοτε υπάρχουν κενά και παραλείψεις, πάντοτε
υπάρχουν ευτυχείς και λιγότερο ευτυχείς στιγμές μέσα στο καθημερινό πολιτικό
και κοινωνικό γίγνεσθαι. Και ότι σημασία έχει η αξιολόγηση ενός συνολικού
αποτελέσματος.

Υπάρχουν διαφορές μεταξύ ΠΑΣΟΚ και Ν.Δ.;

Το τρίτο μεγάλο ερώτημα αφορά τον βαθμό στον οποίο διατηρούν πλέον την ισχύ
τους οι ιδεολογικές και πολιτικές διαφορές μεταξύ των κομμάτων. Το ερώτημα, με
άλλα λόγια, είναι: τι απομένει άραγε από τις διαφορές αυτές ­ διαφορές
αφετηρίας, παράδοσης και προδιάθεσης ­ μπροστά στη σαρωτική, πολλές φορές,
δύναμη του πολυσυλλεκτισμού, μπροστά στην επιδίωξη της ευρύτερης δυνατής
πλειοψηφίας, μπροστά στην σκληρή πραγματικότητα της καθημερινής διαχείρισης
του κράτους; Μήπως όλα αυτά έχουν αντικατασταθεί από μία ουδέτερη εμπειρία και
ικανότητα, από τη διαφορά ως προς τον βαθμό του «επαγγελματισμού» ανάμεσα στα
εκατέρωθεν επιτελεία;

Κατ’ αρχάς το στοιχείο αυτό της «διαχειριστικής» ικανότητας και επάρκειας δεν
είναι καθόλου αμελητέο και ευκαταφρόνητο. Είναι όμως όρος αναγκαίος, αλλά όχι
επαρκής για μία πολιτική επιλογή που συνδέεται με την πορεία της χώρας μέσα
στις γνωστές διεθνείς, ευρωπαϊκές και εθνικές συνθήκες την αυγή του 21ου
αιώνα. Χρειάζεται συνεπώς και κάτι άλλο. Και αυτό το «κάτι άλλο» αφορά τον
τρόπο με τον οποίο απαντά κανείς, όταν χρειάζεται μία πολιτική τομή, μία
κοινωνική και ιδεολογική στάση. Όταν, με άλλα λόγια, ο πολιτικός χειρισμός και
η πολιτική απόφαση εμπεριέχουν το στοιχείο της αξιολόγησης και της στάθμισης.
Όταν απαντά κάποιος στο ερώτημα: τι διασφαλίζει και τι όχι το εθνικό και το
γενικό συμφέρον.

Η πολιτική πραγματικότητα είναι ­ ευτυχώς για την Ιστορία ­ διάσπαρτη από
τέτοια κρίσιμα διλήμματα που μπορούν να εμφανισθούν ανά πάσα στιγμή, άλλα με
μεγάλο θόρυβο και άλλα με πιο διακριτικό, αλλά εξίσου κρίσιμο τρόπο. Σε αυτές
τις περιπτώσεις, έχει σημασία το ποιος και το πώς χειρίζεται τα θέματα είτε
αυτά αφορούν την εθνική οικονομία και το μοντέλο ανάπτυξης, είτε αυτά αφορούν
το κοινωνικό κράτος και τις λειτουργίες του, είτε αυτά αφορούν το κράτος
δικαίου και τα δικαιώματα των πολιτών, είτε αυτά αφορούν την απασχόληση, την
κοινωνική συνοχή και αλληλεγγύη κ.ο.κ.

Κάθε εύκολη προεκλογική υπόσχεση, κάθε δημαγωγική διολίσθηση, κάθε αισιόδοξη
επαγγελία πρέπει να κρίνεται μέσα από αυτήν την προοπτική.

Συγκροτείται έτσι το πεδίο της πολιτικής μέσα από πιθανά διλήμματα και μέσα
από διαφορές ως προς τις προσεγγίσεις. Πιστεύουν και τονίζουν ορισμένοι ότι το
πεδίο της πολιτικής είναι τώρα το πεδίο της συναίνεσης. Και όντως είναι. Αρκεί
να αποσαφηνίσουμε ότι η συναίνεση είναι μία στάση που συμπληρώνει και δεν
αντικαθιστά τη δημοκρατική αρχή. Ότι συναίνεση είναι η μετριοπάθεια και η
πίστη στην ανάγκη του διαλόγου και της ευρύτερης δυνατής συμφωνίας και όχι ο
κοινωνικός και ιδεολογικός ευνουχισμός της πολιτικής.

Μέσα στις πολλές νέες μορφές δημαγωγίας που ευδοκιμούν και στον τόπο μας, ίσως
η πιο παθολογική, είναι η δημαγωγική αναζήτηση της γενικής και αόριστης
συμπάθειας που δεν λέει τίποτα ακριβώς, δεν διαφωνεί ποτέ και με κανέναν και
δεν κάνει τελικώς τίποτα και ποτέ. Αυτή η αντίληψη για τη λεγόμενη light
πολιτική έχει μεν πολιτικό ύφος, αλλά δεν έχει πολιτικό ήθος, καθώς υπονομεύει
κατά βάθος τη σχέση του πολίτη με την πολιτική και τελικά με τη δημοκρατία ως
ιστορικά καταξιωμένο και αναντικατάστατο τρόπο απάντησης σε υπαρκτά και
κρίσιμα ερωτήματα.

Το νέο μοντέλο ανάπτυξης

Όλα αυτά τα ζητήματα αποκτούν εντονότερες διαστάσεις εν όψει των εκλογών της
9ης Απριλίου για δύο κυρίως λόγους:

Ο πρώτος αναφέρεται στο γεγονός πως οι εκλογές αυτές καθορίζουν το πολιτικό
πλαίσιο μέσα στο οποίο αρχίζει η μακρά, προκλητική αλλά και κρίσιμη «μετά ΟΝΕ»
περίοδος. Το ζητούμενο τώρα είναι να συγκροτηθεί και εφαρμοστεί ένα νέο
μοντέλο ανάπτυξης που θα αξιοποιεί τα συγκριτικά μας πλεονεκτήματα. Να
εφαρμοστεί μία συνολική πολιτική εθνικής ανταγωνιστικότητας που θα επιτρέψει
στην ελληνική κοινωνία, ως ακέραιη κοινωνία των τριών και όχι των δύο τρίτων,
να μετάσχει στα νέα πεδία της ψηφιακής οικονομίας, της οικονομίας της γνώσης.
Εκεί όπου μπορούν να μετατραπούν σε πλεονεκτήματα όλες οι ιδιομορφίες της
ελληνικής περίπτωσης: ο ευρύς αγροτικός τομέας, ο τουρισμός, ο μεγάλος όγκος
των μικρών και μεσαίων επιχειρήσεων. Εκεί όπου όλα αυτά τα στοιχεία μπορούν
από στοιχεία υστέρησης να γίνουν αιχμές μίας οικονομίας βασισμένης στην
καινοτομία, την ποιότητα και την ευελιξία. Όλα δε αυτά τα «συμβατικά» στοιχεία
διασταυρώνονται τώρα με τα νεωτερικά πλεονεκτήματα που προκύπτουν μέσα από τη
σχέση που μπορεί να έχει η Ελλάδα με την κοινωνία της πληροφορίας, με όλα τα
«άυλα» στοιχεία που σχηματίζουν το «νοητικό κεφάλαιο», δηλαδή το κρίσιμο
κεφάλαιο της νέας εποχής.

Η αναθεώρηση του Συντάγματος

Ο δεύτερος λόγος αναφέρεται στο γεγονός πως οι εκλογές αυτές αναδεικνύουν
αναθεωρητική Βουλή, Βουλή εξοπλισμένη με την ιστορική αρμοδιότητα να
τροποποιήσει περισσότερες από εκατό συνταγματικές διατάξεις, τις περισσότερες
από αυτές (πλην έξι) με την απλή πλειοψηφία των 151 βουλευτών. Αυτό είναι το
πολιτικά κρισιμότερο και το χρονικά πρώτο ζήτημα της νέας κοινοβουλευτικής
περιόδου. Ζήτημα που ίσως ακόμα δεν έχει γίνει αντιληπτό ότι αφορά την
καθημερινή ζωή όλων των πολιτών και συνδέεται με το σύνολο των κρατικών
πολιτικών: με την κοινωνική και οικονομική πολιτική, με την εξωτερική πολιτική
και την ευρωπαϊκή ολοκλήρωση, με τη λειτουργία της Βουλής, της κυβέρνησης, της
διοίκησης, της αυτοδιοίκησης, με τα συνταγματικά δικαιώματα των πολιτών, με
την περιουσία και τη ζωή τους. Αρκεί η αλλαγή μιας λέξης στη σχετική
συνταγματική διάταξη για να λυθούν ζωτικά, συσσωρευμένα και δυσεπίλυτα
προβλήματα. Αρκεί όμως και η αλλαγή τής λάθος λέξης για να προκληθούν τεράστια
προβλήματα, να θιγούν δικαιώματα ή να περιπλακούν καταστάσεις.

Όλα συνεπώς αυτά θέτουν και πάλι μια σειρά από ερωτήματα στα οποία πρέπει να
δοθεί μια απάντηση με την ευρύτερη δυνατή αποδοχή. Χρειάζεται όμως και μια
κοινοβουλευτική πλειοψηφία και άρα μια κυβέρνηση που μπορεί να εγγυηθεί ότι η
συναίνεση θα αναζητηθεί μέχρι τέλους, αλλά και πως θα δοθούν απαντήσεις ικανές
να οργανώσουν πολιτικά, οικονομικά και κοινωνικά τα πρώτα κρίσιμα χρόνια του
νέου αιώνα.

Ο Ευάγγελος Βενιζέλος είναι υπουργός Ανάπτυξης, βουλευτής Α’
Θεσσαλονίκης και καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης.