Τρία κιλά φυτοφάρμακα κάθε χρόνο στο πιάτο μας!

Χρόνια τώρα, κάθε Σάββατο, έχει πάντα τον ίδιο πάγκο, στην ίδια ακριβώς
γωνία της Λαϊκής στο Μαρούσι. Ο μπαρμπα-Στέλιος είναι παραγωγός ­ “απο τα
γεννοφάσκια μου”, όπως αυτοδιαφημίζεται ­ στον Μαραθώνα και τα προϊόντα του
“δείχνουν” πάντα φρέσκα και εντυπωσιακά σε εμφάνιση. Μαρούλια, φρέσκα
κρεμμυδάκια, σπανάκι, άνηθος, μαϊντανός, πράσα, σέλινο, αλλά και λαχταριστές
σελινόρριζες απλώνονται στον στενόμακρο πάγκο κι εκείνος ξέρει και να τα
διαλαλεί και να τα μοσχοπουλά… Γι αυτό καμαρώνει, έχει και σταθερούς
πελάτες, σ΄ όλες τις Λαϊκές που πηγαίνει.

Κάποιοι απο τους πελάτες του μπαρμπα-Στέλιου διατηρούν έναν ειδικό “κώδικα”
επικοινωνίας μαζί του. Τους ακούς συχνά να ζητάνε “πέντε μαρουλάκια”
κοιτάζοντάς τον με νόημα κι εκείνος δεν βάζει στην άσπρη νάιλον σακούλα κάποια
από τα εντυπωσιακά μεγάλα μαρούλια που βρίσκονται πάνω στον πάγκο αλλά πέντε
εμφανώς μικρότερα, λιγάκι “κατσιασμένα”, πιο πράσινα και πιο σκληρά, που
βρίσκονται στα κρυμμένα, πίσω από τον πάγκο, καφάσια. Εκεί υπάρχουν και άλλα
προϊόντα ­ και σπανάκι και κρεμμυδάκια και σέλινο και σελινόρριζες ­ αλλά σε
μικρές ποσότητες και με υποδεέστερη εμφάνιση κι αν τα παρατηρήσεις απο κοντά,
θα δεις τους μικροοργανισμούς που “περπατάνε” στα φυλλώματά τους!

“Αν τα πλύνεις με άφθονο νερό δεν μένει τίποτα πάνω τους” μου εξηγεί
συνωμοτικά. “Είναι φυσικά προϊόντα, από το μποστάνι που’ χω για την οικογένειά
μου. Δουλεμένα από την ίδια τη γη. Μόνο με κοπριά και λίγο θειάφι στο
χώμα…”. Τον ρωτώ για τα υπόλοιπα, για τη “μαζική” παραγωγή: “Ε, τώρα, αυτά
είναι δουλεμένα με φυτοφάρμακα, εντομοκτόνα και μυκητοκτόνα, κάθε φορά και
διαφορετικά, για να καρπίζει συνέχεια η γη… Αν έχεις μεγάλη έκταση, μέσα σε
μία βδομάδα φτιάχνεις τόνους μαρούλια… Ενώ το περιβολάκι θέλει τη βολή του,
τον χρόνο του, θέλει υπομονή…”.

Αλλά η υπομονή δεν χορταίνει στόματα. Και ο μπαρμπα-Στέλιος έχει βρει τον
τρόπο και την τσέπη του να γεμίζει και με την “ελαστική” του συνείδηση να τα
έχει καλά. Κυρίως έχει βρει τον τρόπο να “εξασφαλίζει” τη διατροφή των
τεσσάρων του παιδιών και των εννέα εγγονιών του…

Δεν είναι η εξαίρεση στον κανόνα ο μπαρμπα-Στέλιος. Όλο και περισσότεροι
γεωργοί, υποψιασμένοι πια απο το “κακό” που οι ίδιοι προκαλούν στη γη και στα
προϊόντα της, καλλιεργούν “αβίαστα” ένα τόσο δα κομματάκι της για τις δικές
τους ανάγκες και λιγοστών “εκλεκτών” φίλων τους. Το κάνουν συνειδητά αλλά και
“κρυφά”. Κανένας δεν ρισκάρει να πει ανοικτά “δεν τρώω από εκείνα που παράγω
για τον κόσμο”! Αφού έτσι μόνοι τους θα δυναμιτίσουν και την παραγωγή και το
εισόδημά τους…

Αν γνωρίζαμε με τι ακριβώς μας ταΐζει η “μητέρα γη”, δεν θα τρώγαμε… τίποτα!
Προτιμάμε συνήθως να μη γνωρίζουμε! Έτσι κοιμόμαστε πιο ήσυχα. Τώρα, αν το
σπανάκι στην πίτα μας μπορεί να περιέχει “νιτρικά”, το παρθένο ελαιόλαδο να
έχασε την παρθενιά του όταν ραντίστηκε η ελιά από αέρος με τα απαγορευμένα
κατά τα άλλα νευροτοξικά χημικά fenthion και dimethoete, αν φάγαμε (και τρώμε)
ψάρια με οργανοχλωριωμένα υπολείμματα, αν ήπιαμε γάλα με lindane, dieldrin και
Β-HCH κι αν στη γη που καλλιεργούμε δεν έχει ακόμα διασπασθεί το περίφημο DDT
και τα παρεμφερή του που στην αρχή έσπειραν τον ενθουσιασμό ­ όπως καθετί
“θαυματουργό” ­ κι ύστερα από δεκαετίες χρήσης τον θάνατο και την καταστροφή,
είναι μια άλλη ιστορία. Μια ιστορία που γίνεται πικρότερη κάθε φορά που ένα
λιθαράκι μετακινείται και “κάτι” αποκαλύπτεται.

Ψάχνοντας τη ρίζα και το βάθος του κακού, είναι σαν να αναζητείς το “μαύρο
κουτί” της αποκάλυψης μιας αεροπορικής συμφοράς στα απύθμενα βάθη ενός
τρικυμιώδους πάντα ωκεανού. Ποτέ δεν βρίσκεις το “μαύρο κουτί”, μα κι αν σε
ευνοήσει λίγο η τύχη και το εντοπίσεις, κενό θα είναι, δίχως πληροφορίες. Αρχή
υπάρχει στην αλυσίδα των φυτοφαρμάκων. “Τέλος” δεν υπάρχει…

Είναι πολλές οι δραστικές χημικές ουσίες ή συνδυασμοί τους ανά κατηγορία που
χρησιμοποιούνται στις καλλιεργήσιμες εκτάσεις της χώρας μας. Εισάγουμε σε
ετήσια βάση 18.000 – 22.000 τόνους φυτοφαρμάκων ­ το 8-10% της συνολικής
κατανάλωσης στην Ε.Ε.! Ανάμεσά τους και πολλά απαγορευμένα για χρήση στη χώρα
μας ­ με αποκλειστικό σκοπό και έγγραφη “δέσμευση” των εισαγωγέων τους (ο Θεός
κι η ψυχή τους) την επανεξαγωγή τους σε τρίτες χώρες. Στους παραπάνω τόνους
δεν συμπεριλαμβάνονται οι εισαγωγές λιπασμάτων ­ η ετήσια εισαγωγή και
κατανάλωση θειαφιού υπολογίζεται σε 30.000 τόνους (!) ­ ούτε φυσικά η εγχώρια
παραγωγή και διάθεση στην αγορά λιπασμάτων και φυτοφαρμάκων από ελληνικές
βιομηχανίες.

Επισήμως στην Ελλάδα κυκλοφορούν 1.700 διαφορετικά σκευάσματα που προέρχονται
από 300 τοξικές δραστικές ουσίες. Πενήντα έξι φυτοφάρμακα απ’ αυτά που
κυκλοφορούν στο εμπόριο περιέχονται στη λίστα του ΟΗΕ που η χρήση τους είναι
περιορισμένη ή έχει απαγορευθεί σε πολλές άλλες χώρες. Τα έξι απ’ αυτά,
ανήκουν στη “βρώμικη δωδεκάδα” των πλέον επικίνδυνων στον κόσμο!

Από τις 300 δραστικές ουσίες, 39 ανήκουν στην πρώτη κατηγορία, 60 στη δεύτερη
και 79 στην τρίτη κατηγορία τοξικότητας. Τριάντα τρεις επηρεάζουν την ανάπτυξη
του εμβρύου και ενοχοποιούνται άμεσα για τερατογένεση και καθυστέρηση
οστεοπλασίας, 46 προκαλούν πιθανώς καρκίνο και 75 μολύνουν τα υπόγεια νερά…

Ανεπισήμως, είναι άγνωστο πόσα σκευάσματα κυκλοφορούν… Ειδικοί εκτιμούν ότι
τα επίσημα νούμερα είναι τα ελάχιστα, αφού εκτός από τα εγκεκριμένα για κάθε
καλλιέργεια φυτοφάρμακα χρησιμοποιούνται και πολλά άλλα ­ κατάλληλα για κάποια
ασθένεια ­, δίχως όμως άδεια για τη συγκεκριμένη καλλιέργεια!

Σε παγκόσμια κλίμακα, υπολογίζεται ότι κυκλοφορούν 10.000 διαφορετικά
σκευάσματα και οι δραστικές χημικές ουσίες ξεπερνούν τις 1.000! Το 1939 ήταν
καταγραμμένες μόνο 32… Το συνολικό παγκόσμιο κόστος αγοράς των φυτοφαρμάκων
υπολογίζεται σε 26 δισ. δολάρια. Στην Ελλάδα ξοδεύουμε 56 δισ. δραχμές τον
χρόνο για φυτοφάρμακα, ένα ποσό που αντιστοιχεί στο 3% του κόστους παραγωγής
των παραγόμενων προϊόντων και ισοδυναμεί με 3 κιλά κατά κεφαλή!

Κανείς δεν γνωρίζει, ούτε με απόλυτη ούτε με “σχετική” ακρίβεια, πώς
χρησιμοποιούνται οι τόνοι των φυτοφαρμάκων ­ ανάλογα το είδος και την
επικινδυνότητα των δραστικών ουσιών τους. Αυτή καθεαυτή η ύπαρξή μας εξαρτάται
αποκλειστικά από τη γνώση και την ευσυνειδησία των αγροτών, των παραγωγών μας!
Και ευσυνειδησία μπορεί να έχουν οι περισσότεροι. Γνώση δεν έχουν…

Δίχως γνώση (πότε και πώς ραντίζουμε, με ποιο ακριβώς “φάρμακο” και σε ποια
ακριβώς αραίωση και δοσολογία, αλλά κυρίως πότε κόβουμε τον καρπό και τον
δίνουμε στον καταναλωτή) επικρατεί σκοτάδι. Που γίνεται ακόμη πιο “μαύρο” από
την έλλειψη ουσιαστικής κρατικής παρέμβασης.

71 «βόμβες» στην ντομάτα

Και επειδή, ελλείψει συστηματικού ελέγχου, μόνον εκτιμήσεις μπορούμε να
κάνουμε για τα υπολείμματα φυτοφαρμάκων που φθάνουν στο πιάτο μας, αξίζει να
δούμε μέχρι πόσες δραστικές ουσίες περιέχονται στις επί μέρους κατηγορίες
φυτοφαρμάκων ­ εντομοκτόνα, μυκητοκτόνα ή ζιζανιοκτόνα ­ με τα οποία
ψεκάζονται διάφορες καλλιέργειες και προϊόντα που καθημερινά ή αρκετά συχνά
τρώμε. Έτσι…

* Ντομάτα: 32 διαφορετικές δραστικές ουσίες περιέχονται στα εντομοκτόνα που
προορίζονται για τον ψεκασμό της, 30 στα μυκητοκτόνα και 9 στα ζιζανιοκτόνα.

* Σταφύλι: υπάρχουν 38 δραστικές ουσίες για τα εντομοκτόνα, 46 για τα
μυκητοκτόνα, 20 για τα ζιζανιοκτόνα.

* Εσπεριδοειδή: 43 χημικές ουσίες στα εντομοκτόνα, 13 στα μυκητοκτόνα και 13
στα ζιζανιοκτόνα.

* Ελιά: 30 χημικές ουσίες στα εντομοκτόνα, 5 στα μυκητοκτόνα και 14 στα
ζιζανιοκτόνα.

* Πατάτα: 47 χημικές ουσίες στα εντομοκτόνα, 24 στα μυκητοκτόνα και 20 στα
ζιζανιοκτόνα.

* Αχλάδια: 22 στα εντομοκτόνα, 18 στα μυκητοκτόνα και 3 στα ζιζανιοκτόνα.

Βασικά προϊόντα διατροφής, φρούτα και λαχανικά προερχόμενα από τη φύση
φαίνεται να βομβαρδίζονται με περισσότερες δραστικές χημικές ουσίες σε σχέση
με άλλες καλλιέργειες που δεν είναι τόσο μαζικές και δεν αφορούν την
καθημερινή διατροφή του μέσου καταναλωτή!

Αναπάντητα καυτά ερωτήματα λόγω έλλειψης στοιχείων

Πολλές οι αρμόδιες υπηρεσίες, αλλά καμία τόσο αρμόδια ώστε να δώσει μια πλήρη
εικόνα γύρω από τη χρήση και την κατάχρηση των φυτοφαρμάκων στην Ελλάδα. Το
Μπενάκειο Φυτοπαθολογικό Ινστιτούτο δεν δίνει τα στοιχεία των αναλύσεών του σε
δείγματα φρούτων και λαχανικών στον Τύπο ­ τα στέλνει διά της επισήμου οδού
στη Διεύθυνση Προστασίας Φυτικής Παραγωγής του υπουργείου Γεωργίας. Τα
περιφερειακά Ινστιτούτα ­ πέντε τον αριθμό ­ το ίδιο. Το Γενικό Χημείο του
Κράτους, το οποίο ανιχνεύει υπολείμματα φυτοφαρμάκων στα τυποποιημένα τρόφιμα,
έχει στοιχεία, αλλά δεν τα έχει επεξεργασθεί. Άρα δεν μπορεί να τα δώσει, άρα
είναι σαν να μην… έχει. Η Διεύθυνση Προστασίας Φυτικής Παραγωγής απάντησε με
«γενικά» στοιχεία (και όχι αναλυτικά και για κατηγορίες προϊόντων) στο γραπτό
μας αίτημα, μέσω του γραφείου Τύπου του υπουργείου Γεωργίας. «Καίρια» σημεία
έμειναν στην ουσία αναπάντητα, ελλείψει στοιχείων! Η ελεύθερη διακίνηση
προϊόντων στην ΕΟΚική αγορά έχει δώσει τέλος στην αγωνιώδη αναζήτηση των
υπολογισμών και των μετρήσεων. Τα τελευταία καταγραμμένα στοιχεία αφορούν το
έτος 1989 από πλευράς αρμοδίου υπουργείου ­ τότε σταμάτησε να επεξεργάζεται
και να εκδίδει στοιχεία η Στατιστική Υπηρεσία του υπουργείου Γεωργίας!

Ελάχιστες αναλύσεις

Το 1997 αναλύθηκαν στη χώρα μας από όλες τις αρμόδιες υπηρεσίες 1.042 δείγματα
φυτικής προέλευσης, ενώ το 1998 αναλύθηκαν 1.290 δείγματα. Δηλαδή, η αρμόδια
υπηρεσία του Γενικού Χημείου του Κράτους, το Μπενάκειο Φυτοπαθολογικό
Ινστιτούτο και τα πέντε περιφερειακά Ινστιτούτα, τα οποία δημιουργήθηκαν με
σκοπό την ανάλυση και τον εντοπισμό υπολειμμάτων σε φρούτα και λαχανικά,
ανέλυαν συνολικά το 1998 (τα στοιχεία του ’99 δεν είναι ακόμη διαθέσιμα) 4,8
δείγματα την ημέρα. (!!) Με δυο λόγια, μια ντομάτα, ένα μαρούλι, δύο ρόγες
σταφύλι, λίγες σταγόνες «παρθένου» ελαιόλαδου και μισό… αγγούρι.

Η κατάσταση δεν είναι τόσο αστεία όσο δείχνει. Είναι μάλλον τραγική. Αν
σκεφθεί κάποιος πόσους χιλιάδες παραγωγούς έχουμε, πόσες εκατοντάδες χιλιάδες
στρέμματα γης είναι καλλιεργήσιμα και πόσοι τόνοι φρούτων και λαχανικών
κυκλοφορούν κάθε ημέρα στις λαχαναγορές, στις λαϊκές και στα μανάβικα της
χώρας μας, θα καταλάβει και την αντιστοιχία του ελέγχου σε μια ντομάτα, ένα
μαρούλι και μισό αγγούρι! Θα καταλάβει πόσο απροστάτευτοι και ανυπεράσπιστοι
είμαστε…

Το 1997

Ας αρκεσθούμε στα ανεπαρκή διαθέσιμα στοιχεία των ελάχιστων ελέγχων που ως
χώρα διεξάγουμε: από τις 1.042 αναλύσεις που διεκπεραιώθηκαν το 1997, οι 189
αφορούσαν το κοινοτικό πρόγραμμα (δέσμευση της χώρας μας στην ΕΟΚ) και οι 853
το εθνικό μας πρόγραμμα (υποχρέωση της χώρας μας στους πολίτες της). Στα
πλαίσια του κοινοτικού προγράμματος, από τα 189 δείγματα που αναλύθηκαν για
υπολείμματα φυτοφαρμάκων, τα 131 (ποσοστό 74%) βρέθηκαν χωρίς ανιχνεύσιμα
υπολείμματα, 43 δείγματα (24%) βρέθηκαν με δεκτά υπολείμματα και μόλις ένα με
υπέρβαση πάνω από τα MRLs ­ θεσπισμένα ανώτατα επιτρεπτά όρια. Άλλα 14
δείγματα βρέθηκαν με υπολείμματα φυτοφαρμάκων, για τα οποία δεν έχουν ορισθεί
MRLs.

Αντιθέτως, από τα 853 δείγματα του εθνικού προγράμματος, τα 474 (56%) κρίθηκαν
δίχως υπολείμματα. Ένας σημαντικός αριθμός 308 δειγμάτων (36%) εντοπίσθηκαν με
υπολείμματα στα πλαίσια της ανοχής. Άλλα 22 δείγματα ξεπερνούσαν τα αποδεκτά
όρια της ανοχής (3%). Ενώ 49 δείγματα (5%) περιείχαν υπολείμματα για τα οποία
δεν υπάρχουν αποδεκτά MRLs!

Για το 1998, τώρα. Ο αριθμός των δειγμάτων για το κοινοτικό πρόγραμμα
εμφανίζεται μειωμένος ­ 126 δείγματα. Αντιθέτως, αυξημένος εμφανίζεται ο
αριθμός των δειγμάτων του εθνικού προγράμματος ­ 1.164 δείγματα. Σταγόνα στον
ωκεανό, βέβαια, αλλά με μια ελπίδα ζούμε…

Από τα 126 δείγματα του κοινοτικού προγράμματος, τα 70 (55%) βρέθηκαν χωρίς
υπολείμματα και τα 45(36%) με δεκτά υπολείμματα. Ένδεκα δείγματα (9%)
ξεπερνούσαν τα όρια ανοχής και επιφυλακής… Τα δείγματα του εθνικού μας
προγράμματος εμφανίζονται με περισσότερη εθνική… συνείδηση: τα 767 (66%) από
τα 1.164 είναι δίχως υπολείμματα, τα 224 (19%) με ανεκτά υπολείμματα και τα 52
(5 %) με υπέρβαση πάνω από τα θεμιτά όρια.

Χωρίς… όρια

Ανησυχητικό είναι το ποσοστό των 121 δειγμάτων (10%) που βρέθηκαν με
υπολείμματα φυτοφαρμάκων για τα οποία δεν έχουν ορισθεί MRLs ­ από τη στιγμή
που δεν υπάρχουν όρια μπορούν κάλλιστα να φθάσουν στο «ζενίθ» της
επικινδυνότητας και κανείς να μην το πάρει χαμπάρι. Υποθετικά, τα φυτοφάρμακα
για τα οποία δεν έχουν ορισθεί όρια συγκαταλέγονται στα πιο «αθώα». Αλλά πόσο
«αθώο» μπορεί να είναι ένα φυτοφάρμακο και μέχρι ποια ακριβώς δόση, κανείς δεν
το γνωρίζει… Διχογνωμία και καχυποψία μεγάλη υπάρχει για τα «νέας γενιάς»
φυτοφάρμακα, τα οποία πλασάρονται στην αγορά ως περισσότερο «αθώα» και
διασπώμενα στο περιβάλλον, αλλά οι έλεγχοι της τοξικότητας και επικινδυνότητάς
τους γίνονται συνήθως από εργαστήρια συμβεβλημένα με τις φαρμακευτικές
εταιρείες που τα παράγουν! Κάποια από αυτά που θεωρήθηκαν τόσο «αθώα», ώστε να
μη θεσπισθούν ανώτατα επιτρεπτά όρια, αποδείχθηκαν ύστερα από δύο-τριών χρόνων
χρήση, από ελέγχους αυτήν τη φορά διεθνών οργανισμών ή κοινοτικών εργαστηρίων,
αρκετά τοξικά και επικίνδυνα… Το μέλλον θα δείξει και για τα υπόλοιπα!

Ανησυχία

Ο έλεγχος για υπολείμματα στη χώρα μας είναι τόσο ελλιπής και σποραδικός και η
σύγχυση τόσο μεγάλη, ώστε οι Έλληνες πολίτες να ανησυχούν περισσότερο από
όλους τους Ευρωπαίους και να εμπιστεύονται λιγότερο τις πληροφορίες, οι οποίες
προέρχονται από εθνικές πηγές, για τα προϊόντα που τρώνε! Σύμφωνα με έρευνα
που έγινε με ευθύνη του INRA (EUROPE) γύρω από την ασφάλεια των τροφίμων σε
ευρωπαϊκό επίπεδο, πρώτοι οι Έλληνες και τελευταίοι οι Ολλανδοί δείχνουν τη
μικρότερη εμπιστοσύνη στα αναγραφόμενα των ετικετών των προϊόντων, στις
πληροφορίες που προσπαθούν να τους πείσουν για την ασφάλεια όσων καταναλώνουν,
ενώ εμπιστεύονται πολύ περισσότερο τις πληροφορίες που προέρχονται από ενώσεις
καταναλωτών (50%) παρά εκείνες οι οποίες εκδίδονται από εθνικές αρχές (25%) ή
από ευρωπαϊκά Ινστιτούτα(20%).