Ανακαλύψτε τις… πέτρινες κάμπιες

Ποιοι τόποι χαρισματικοί απλώνονται γλυκά στα όνειρά μας, ξετυλίγονται
μοναδικά μέσα από παραδεισένιες διαδρομές του μυαλού, μαγεύουν σαν ανοιξιάτικο
τοπίο, γεννιούνται και παίρνουν μορφή σαν απόλυτοι προορισμοί; Δεν υπάρχουν
στα αλήθεια τέτοιοι τόποι; Δεν υπάρχουν φαντασμαγορικές διαδρομές για να
ακουμπήσει το μυαλό και να ξεκουραστεί; Φυσικά και υπάρχουν, αλλά για να έχουν
τέτοια χαρακτηριστικά πρέπει να τους συνδέσουμε με τους ανθρώπους, πρέπει να
τους κάνουμε να λειτουργήσουν και συναισθηματικά, πρέπει να τους χαρίσουμε
κομμάτι της προσωπικής μας ιστορίας, πρέπει να τους φορτώσουμε με σωρό
παραμύθια. Τέτοιοι προορισμοί για τους «πρωτευουσιάνους» που έχουν ακόμα ρίζες
δυνατές είναι τα λεγόμενα «χωριά» και μη μου πείτε πως όλα τους είναι
ονειρεμένα! Διάσταση ονείρου παίρνουν στο μυαλό τού καθενός μας. Ως απόλυτοι
προορισμοί αναδεικνύονται μέσα από τις προσωπικές μας εμπειρίες, ενώ το
παρελθόν μας σιγοντάρει, καταγράφει ολοζώντανες μνήμες, αξέχαστες εικόνες και
μια σειρά από άδολα, αληθινά συναισθήματα. Με αυτόν τον απλό μα και πολύ
προσωπικό τρόπο κάθε μια πέτρα στην Ελλάδα αποκτάει δυσθεώρητη αξία και σαν
εξαίρετο δομικό υλικό φτιάχνει περίτεχνα καλντερίμια προσωπικών
διαδρομών-εμπειριών, που ποτέ κανείς δεν θα μπορέσει να φτάσει και να
ξεπεράσει.

Και παρακαλώ πολύ να με συγχωρέσουν εκείνοι, που άθελά μου πάτησα στα δικά
τους προσωπικά μονοπάτια και άντλησα έτσι κομμάτι από τις μνήμες τους. Δουλειά
μου είναι να γυρίζω σαν νομάς και να καταγράφω, αλλά με τίποτα δεν μπορώ να
ξεφύγω από το συναίσθημα και τους ανθρώπους. Μοιάζει να με «καταδιώκει» από
την αρχή μέχρι το τέλος κάθε κειμένου… και παρά το γεγονός ότι κάνω πολλά
χιλιόμετρα για να του ξεφύγω, εκείνο θα βρίσκεται πάλι εκεί ολοζώντανο και ­
θέλω να πιστεύω ­ αληθινό.

Γεφύρι Καμπέρ-Αγά

Δεν είναι η πρώτη φορά που θα μιλήσω για το Ζαγόρι, ούτε φυσικά η τελευταία.
Είναι ένας από τους ονειρεμένους τόπους της Ελλάδας, από εκείνους που όλοι
θέλουν να επισκεφθούν, αλλά έχω την εντύπωση ότι χρειάζεται κάτι πολύ παραπάνω
από αυτό για να ζωντανέψει. Εκείνο που μου έχει κάνει εντύπωση τα 5 τελευταία
χρόνια που περιηγούμαι στην περιοχή είναι πως παρά την εξαίρετη τουριστική
ανάπτυξη, το πανέμορφο τοπίο παραμένει σχεδόν γυμνό από ανθρώπους με έντονες
προσωπικές μνήμες. Μοιάζει σαν οι άνθρωποι εκεί να έχουν κάνει ένα νέο
«Βοϊνίκο» (σ.σ.: συνθήκη υποταγής 1430 με τους Τούρκους), αλλά με τον τουρισμό
αυτήν τη φορά! Παρά το γεγονός ότι οι σύγχρονες συνθήκες αξιοποίησης της
περιοχής δίνουν σε πολλούς την ευκαιρία να παραμείνουν στα χωριά-κοσμήματα της
Ηπείρου, εκείνοι έρχονται και φεύγουν όπως ακριβώς και οι τουρίστες.
Τοποθετούν τη βάση τους έξω από τον τόπο τους και οι λιγοστοί που μένουν
μοιάζουν με «αγνοουμένους» και μάλιστα εντελώς φευγάτους.

Παρά τις εκατοντάδες χρόνια που έχουν περάσει, ο ξενιτεμός βαράει ακόμα τον
θλιμμένο σκοπό του στο Ζαγόρι. Εντάξει τα πέτρινα μνημεία του παρελθόντος, τα
σπίτια, οι εκκλησιές, τα ποτάμια, τα γεφύρια, τα φαράγγια, η Γκαμήλα, η
Αστράκα, το Μιτσικέλι, όλα είναι εκεί, στέκουν σαν σταθερές αξίες στον χρόνο,
αλλά οι άνθρωποι, δυστυχώς, ολοένα και ξεμακραίνουν. Μην κοιτάτε τα
Σαββατοκύριακα που γίνεται ένας μικρός χαμός από τουρίστες… μαζί τους σαν
επισκέπτες έρχονται οι κάτοικοι! Μην παίρνετε για παράδειγμα το καλοκαίρι που
όλοι θυμούνται το «πατρικό» τους για μερικές μέρες. Τα καλοδιατηρημένα πέτρινα
σπίτια μένουν σφαλιστά τις κρύες μέρες του χειμώνα. Δεν θα μπορούσα ποτέ να
ήμουνα επισκέπτης στον τόπο μου και… αν «πατάω» τώρα σε πονεμένο δικό σας
μονοπάτι, συγχωρέστε με και πάλι!

Όσες φορές και αν έχω περάσει από τα ίδια μέρη στο Ζαγόρι, έχω την έντύπωση
πως τα μάτια μου αχόρταγα κοιτούν τα ίδια και τα ίδια. Πώς να μη σταθείς στο
γεφύρι του Νούτσου ή Κόκκορου, ακολουθώντας τον δρόμο για Κήπους και πώς να μη
σταθείς απέναντι στο Καλογερικό γεφύρι (ή του Πλακίδα) θαυμάζοντας την πέτρινη
κάμπια να περνάει με χάρη πάνω από το Μπαγιώτικο ρέμα. Χρόνια τώρα ετούτο το
γεφύρι μού παίρνει τα λογικά και με κάνει να χαζεύω για ώρες στημένος απέναντί
του. Βέβαια κάθε φορά μαθαίνω κανούργια πράγματα και πέρα από τις φορές που
έχω αναφέρει (και έχω γράψει φυσικά) την ιστορία του, θαυμάζοντας την τεχνη
των Ηπειρωτών μαστόρων της πέτρας, έρχεται να προστεθεί ένα καινούργιο
λιθαράκι εμπειρίας. Τώρα ανακάλυψα ότι κάτω από την τρίτη καμάρα (έτσι όπως
κοιτάμε το γεφύρι από την πλευρά του δρόμου που οδηγεί στους Κήπους), έχει
φοβερή αντήχηση. Αυτά τα μιλισεκόντ της καθυστέρησης του ήχου που έρχεται στα
αυτιά από την ανάκλαση στην πετροκάμαρα, στην αρχή σε ξαφνιάζουν και στη
συνέχεια σε γοητεύουν. Για κάμποση ώρα έβγαζα άναρθρες κραυγές και έλεγα
δυνατά ιστορίες για να μπερδεύονται τα γράμματα στο αυτί από τις «επιστροφές»
του ήχου!

Γεφύρι Κοντοδήμου-Λαζαρίδη

Πρώτη στάση στο όμορφο χωριό Κήποι, που για πολλούς επισκέπτες παραμένει
απαρατήρητο. Και όμως οι Κήποι (ή Μπάγια όπως λεγόταν παλιότερα) ήταν
πρωτεύουσα του Ζαγοριού. Το σύχρονό του όνομα το πήρε από τους πολλούς κήπους
που είχε και στις δύο όχθες του Μπαγιώτικου ποταμού (αυτός διατήρησε την
παραδοσιακή ονομασία του). Από τις αρχές του 15ου αιώνα οι Κήποι ήταν μεγάλο
κεφαλοχώρι, αφού έστελνε τους περισσότερους «βοϊνίκους» στην Κωνσταντινούπολη
(άτομα που χρησιμοποιούσαν οι Τούρκοι σαν ιπποκόμους), ενώ στα 1870 οι
κάτοικοί του ξεπερνούσαν τους 850. Σήμερα οι λιγοστοί του μόνιμοι κάτοικοι
φροντίζουν το χωριό τους να φαίνεται ζωντανό, εξακολουθούν να καλλιεργούν
νοστιμότατες πατάτες, να βγάζουν εξαίσια κηπευτικά, ενώ το Λαογραφικό Μουσείο
του Αγάπιου Τόλη ­ που θεωρείται ένας από τους σημαντικότερους συλλέκτες του
Ζαγοριού ­ αποτελεί μια πρώτης τάξεως ευκαιρία για να δει κανείς από κοντά
τους Κήπους. Μη νομίσετε όμως ότι τα αξιοθέατα τελειώνουν εδώ. Πριν να μπει
κανείς στο χωριό, εκεί ακριβώς που περνάει τον ποταμό Βικάκη, λίγο πριν αυτός
σμίξει με τον Μπαγιώτικο, ξεκινάει το ολιγόλεπτο μονοπάτι που οδηγεί στο
πέτρινο μονότοξο γεφύρι του Κοντοδήμου ή Λαζαρίδη. Η εικόνα είναι εντυπωσιακή
(ξεπερνώντας κάπως το γεγονός ότι το μονοπατάκι διέρχεται αρχικά από τοπικό
σκουπιδότοπο!) αν και το γεφύρι από μόνο του δεν έχει κάτι το ξεχωριστό.
Ολόκληρο το τοπίο όμως, σε συνδυασμό με τον τρόπο που η πέτρινη καμάρα
ξεκολάει από την όχθη και ακουμπάει επάνω στον απέναντι βράχο, ο ίδιος ο
ποταμός Βικάκης με τα τερτίπια του σε κάνουν να ευχαριστηθείς πολύ. Ελάχιστοι
βέβαια είναι εκείνοι που περπατούν επάνω από το γεφύρι που έχτισε ο Τόλης
Κοντοδήμος (στα 1753) και συνεχίζουν την 2ωρη ανάβαση μέχρι το Ρογκοβό.

Επίσης πανέμορφο είναι το γεφύρι του Μύλου κοντά στην έξοδο του χωριού προς
Νεγάδες. Εδώ η αυστηρότητα των μορφών σπάει. Τα τρία πέτρινα τόξα με περισσή
χάρη ενώνουν τις όχθες του Μπαγιώτικου ποταμού, χωρίς προκλητικό ύψος,
οδηγώντας με ασφάλεια στον απέναντι εκκλησιαστικό μύλο (απ’ όπου πήρε και το
όνομά του) ή στους εκατοντάδες κήπους του παρελθόντος. Χτίστηκε τον Ιούνιο του
1748 και ακολούθησε με τρόπο εντυπωσιακά γλυκό τη δομή του τοπίου τριγύρω. Το
κοιτάς και νιώθεις ότι είναι δεμένο ανάλαφρα και τόσο πολύ ταιριαστά με τον
χώρο.

Ακολουθώντας τον ασφάλτινο δρόμο λίγο πιο κάτω βρίσκεται το ξεκάθαρα
«χρηστικό», μονότοξο γεφύρι του Πιτσώνη. Σχεδόν πνιγμένο στην οργιαστική
βλάστηση το γεφύρι του 1830 χτίστηκε όταν ο Θόδωρος Πιτσώνης σώθηκε σαν από
θαύμα, καθώς περνούσε το ορμητικό Μπαγιώτικο ποτάμι. Χαρούμενος από την καλή
του τύχη όχι μόνο έχτισε το γεφύρι, αλλά έδωσε και επιπλέον χρήματα για τη
συντήρησή του.

Σε μικρή απόσταση από τους Κήπους συναντάς άλλο ένα αρχοντοχώρι του κεντρικού
Ζαγοριού, τους Νεγάδες. Ένα από τα σπανιότερα μνημεία της Ελλάδας βρίσκεται
εδώ, ο τρισυπόστατος ναός του 18ου αιώνα, που αφιερώνεται στον Άγιο Γεώργιο,
την Αγία Τριάδα και τον Άγιο Δημήτριο. Από τους 600 κατοίκους του 19ου αιώνα,
λιγότεροι από 70 παραμένουν στους Νεγάδες, αλλά το χωριό είναι όμορφο και
ήσυχο συνάμα.

Μικρή είναι η απόσταση από τους Νεγάδες στους Φραγκάδες και ενδιάμεσος ο
χωματόδρομος είναι σύντομος, βατός και εύκολος. Το γραφικό χωριό σκαρφαλωμένο
σε πλαγιά αγναντεύει το Μιτσικέλι και το όνομά του, σύμφωνα με τους
ιστορικούς, οφείλεται στον Αντώνιο Φράγκο (ο οποίος δολοφόνησε στα 1348 τον
Σέρβο ηγεμόνα των Ιωαννίνων). Προήλθε από συνένωση γειτονικών οικισμών και
σήμερα παραμένει ζωντανό χωριό. Σημαντική είναι η εκκλησία του Αγίου Δημητρίου
που χτίστηκε στα 1779 και ακόμα πιο επιβλητικό είναι το καμπαναριό της.

Η διαδρομή συνεχίζεται στα όρια του κεντρικού Ζαγοριού, όπου βρίσκεται η
Λεπτοκαρυά (ή Λιασκοβέτσι). Ο χωματόδρομος των 7 χλμ. περίπου είναι εύκολος
και το μοναδικό πρόβλημα μπορεί να είναι το χιόνι, αφού το υψόμετρο στη
Λεπτοκαρυά φτάνει τα 1000μ. Καλό θα ήταν να μη δοκιμάσετε να μπείτε στο χωριό
με το αυτοκίνητο, διότι θα μείνετε με το στόμα ανοιχτό από τη στεναδούρα. Το
σύνηθες σκηνικό στη Λεπτοκαρυά είναι η… εγκατάλειψη, σε αντίθεση με το 1870
που, σύμφωνα με αναφορές, είχε 1.000 κατοίκους!

Αν ψάξετε τις ταμπέλες για το χωριό Νέο Αμαρούσιο θα τις δείτε μουτζουρωμένες,
αν αναζητήσετε τη Δόλιανη θα τη βρείτε εύκολα! Οι λιγοστοί σημερινοί της
κάτοικοι προτιμούν το παλιό όνομα και έχουν δίκιο! Γιατί είναι αδύνατον να
αναφερθείς στο παραδοσιακό πέτρινο τοξωτό γεφύρι του Νέου Αμαρουσίου! Η
συνέχεια του χωματόδρομου από τη Λεπτοκαρυά είναι αρκετά δύσκολη (και ίσως
αδιάβατη αυτή την εποχή που το χιόνι είναι ακόμα πολύ), αλλά στη Δόλιανη
φτάνει κανονικά άσφαλτος από τη γέφυρα της Μπαλντούμας. Η Δόλιανη, όπως και οι
Φραγκάδες, κάηκε ολόκληρη από τους Γερμανούς στα 1943 και ευτυχώς γλίτωσε η
εκκλησία Κοιμήσεως της Θεοτόκου του 1791. Ετούτο το χωριό ήταν φημισμένο από
τα παλιά χρόνια για τα μήλα του, αλλά και σήμερα, παρά τη σχετική εγκατάλειψη,
δεν λείπουν οι πλούσιοι κήποι και τα οπωροφόρα δέντρα. Το μικρό τοξωτό γεφύρι
χρησιμοποιείται μέχρι σήμερα ενώνοντας γειτονιές και ο τσιμέντινος δρόμος
περνάει ακριβώς δίπλα του, πάνω από το ρέμα.

Από τη Δόλιανη ο δρόμος κατηφορίζει περνώντας από την καλοστημένη εκκλησία των
Αγίων Αποστόλων. Για τα χωριά Γρεβενίτι, Φλαμπουράρι και Βωβούσα, δεν
συνέχισα. Προτίμησα να πάρω τον δρόμο για Μηλιωτάδες. Λίγο πριν από το μεγάλο
χωριό, ακριβώς δίπλα στην τσιμέντινη άσχημη γέφυρα, βρίσκεται το πέτρινο
τοξωτό κόσμημα του 1875. Το γεφύρι της Τσίπιανης, επάνω στον παραπόταμο του
Αράχθου, σηκώνει επιθετικά την κεντρική καμάρα του σχηματίζοντας οξεία γωνία.
Θαυμάσιο έργο, αλλά υποβαθμισμένο από τη νεώτερη γέφυρα που όλοι
χρησιμοποιούμε.

Οι Μηλιωτάδες είναι ο μεγαλύτερος οικισμός στο Ανατολικό Ζαγόρι, αλλά και ο
πιο ζωντανός απ όλους. Μονάχα που δεν μοιάζει σε τίποτε με το Ζαγόρι,
τουλάχιστον στη μορφή που το ξέρουμε και το ξεχωρίζουμε… τυπικά σύγχρονα ­
τσιμέντινα ­ αγροτικά σπίτια. Ο παράδεισος της πελεκημένης πέτρας μοιάζει να
έχει τελειώσει εδώ. Υπομονή όμως, γιατί λίγο πιο κάτω από τους Μηλιωτάδες
υπάρχει το ονομαστό γεφύρι του Καμπερ-Αγά. Στημένο επάνω στο Ζαγορίτικο ποτάμι
δεν επιδεικνύεται, δεν σηκώνει ανάστημα, όπως αυτό της Τσίπιανης. Η μορφή του
είναι πρωτότυπη και ελαφρά συγκρατημένη. Η κεντρική του καμάρα σαν μισή
έλλειψη αφήνει δύο μικρές καμαρούλες εκατέρωθεν και ο όγκος του μοιάζει να
εξαφανίζεται στο ποτάμι.

Από εδώ ελάχιστα απέχει ο κεντρικός δρόμος Ιωαννίνων-Μετσόβου, με τον οποίο
ενώνεται κοντά στη γέφυρα της Μπαλντούμας. Η διαδρομή ετούτη στα χωριά του
Ζαγοριού που δεν ανήκουν στις κύριες προτιμήσεις των τουριστών, για πολλούς
μπορεί να είναι αποκαλυπτική. Η αναζήτηση ζεστών συναισθημάτων εκεί που
άνθρωποι είναι λιγοστοί, αλλά έχουν μάθει να επιμένουν ήταν και είναι δύσκολη
υπόθεση. Αξίζει όμως να ψάξεις… έτσι δεν είναι;

ΔΙΑΔΡΟΜΗ

Ο πιο σύντομος δρόμος για να προσεγγίσετε τους Κήπους από το Ιωάννινα είναι να
ακολουθήσετε τον δρόμο για Καλπάκι και να στρίψετε προς Τσεπέλοβο. Ύστερα από
41 περίπου χιλιόμετρα και δύο μεγάλες διασταυρώσεις θα δείτε τους Κήπους. Οι
Νεγάδες απέχουν περίπου 7,5 χλμ. από τους Κήπους και οι Φραγκάδες (δύο δρόμοι
οδηγούν εκεί), 22 (μέσω Νεγάδων ακολουθώντας ένα ενδιάμεσο χωμάτινο κομμάτι).
Για τη Λεπτοκαρυά ο δρόμος είναι χωμάτινος και όταν οι καιρικές συνθήκες είναι
καλές δεν παρουσιάζει κανένα πρόβλημα βατότητας. Καλό θα ήταν να αποφύγετε να
μπείτε μέσα στη Λεπτοκαρυά με το αυτοκίνητο. Ο δρόμος είναι φοβερά στενός και
αναστροφή δύσκολα θα βρείτε να κάνετε. Ακολουθήστε την ταμπέλα προς Δόλιανη,
βγείτε στην εκκλησία του Αγ. Αθανασίου και κατηφορίστε με τα πόδια από εκεί
για το χωριό, ώστε να το δείτε από κοντά. Μόλις 7 χιλιόμετρα χωρίζουν τη
Δόλιανη από τη Λεπτοκαρυά, αλλά ο δρόμος δεν σηκώνει αστεία, τουλάχιστον
χειμωνιάτικα. Ο πιο εύκολος δρόμος για Δόλιανη είναι εκείνος που ξεκινάει από
τη γέφυρα της Μπαλντούμας προς Μηλιωτάδες κ.λπ..

ΔΙΑΜΟΝΗ

Ευκαιρίες για να μείνετε στο Ζαγόρι υπάρχουν πολλές, αλλά στη διαδρομή που
προτείνουμε να ακολουθήσετε οργανωμένα καταλύματα θα βρείτε μονάχα στο χωριό
Κήποι. «Το σπίτι του Αρτέμη» (0653-71644) είναι το ένα και τα ενοικιαζόμενα
δωμάτια της Ε. Δέρβα (0653-51280) είναι το άλλο που γνωρίζω. Πολύ κοντά στους
Κήπους, στο χωριό Ασπράγγελοι υπάρχει ακόμα ένας ξενώνας «Άλκηστις»
(0653-61368). Πιθανότατα το καλοκαίρι στα μεγαλύτερα χωριά (π.χ. Νεγάδες) θα
λειτουργούν κάποιοι μικροί ξενώνες.

ΦΑΓΗΤΟ

Επάνω σε αυτήν τη διαδρομή, ιδιαίτερα τώρα που ο χειμώνας βαστάει ακόμα γερά,
δεν είναι εύκολο να βρεις ταβέρνα ανοιχτή. Πέρα από τους Κήπους, σε όλα τα
υπόλοιπα χωριά ακόμα και τα καφενεία είναι κλειστά. Βέβαια μετά το Πάσχα όλα
άλλάζουν, πολλοί κάτοικοι επιστρέφουν και… δεν θα μείνετε νηστικοί. Προς το
παρόν, πάρτε τα απαραίτητα μαζί σας (εκτός από νερό που τρέχει άφθονο στην
περιοχή) και οργανώστε ένα υπέροχο πικ-νικ στην εξοχή. Προσωπικά έφαγα πολύ
νόστιμο πρόχειρο φαγητό στο μικρό καφενείο μετά τη γέφυρα της Μπαλντούμας.

ΧΡΗΣΙΜΑ ΤΗΛΕΦΩΝΑ

Αστυνομία Κήπων 0653-51206

Αγρ. Ιατρείο Ασπραγγέλων 0653-61213

Τροχαία Ιωαννίνων 0651-38500

Περιφ. Νοσοκομείο Ιωαννίνων 0651-99111