ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Η βία που μας χαμογελά

Πρόσωπα χαμογελαστά αναρτημένα σε γιγαντοαφίσες. Είναι παντού. Στην Πέμπτη
Λεωφόρο, στα Ηλύσια Πεδία, στο Πικαντίλι, αλλά και στις τριτοκοσμικές
λεωφόρους, παντού όπου απλώνεται η πολυεθνική ενδυματολογική φίρμα.

Είναι ο Τζέιμς, ο Τζέρεμι, ο Στίβεν, ο Μπόντι, φορούν πολύχρωμα σινιέ μακό,
κοιτάζουν ίσια στο φακό και μας χαμογελούν. Όχι από κάποιο στούντιο μόδας,
αλλά από τα κελιά μιας αμερικανικής φυλακής. Πρόκειται για τη γνωστή
διαφημιστική καμπάνια της Μπένετον. Κι έτσι καθώς αντικρύζω ένα από τα μοντέλα
να μου χαμογελά με οικειότητα στη γιγαντοαφίσα της Κηφισίας, δεν μπορώ να μην
αναρωτηθώ: Τι είναι εκείνο που μου χαμογελά; Τι είναι εκείνο που προτάσσεται
ως οικείο; Δύο πράγματα έρχονται στο νου μου:

Πρώτον: Ο θάνατος είναι που χαμογελά. Γνωρίζουμε πως είναι όλοι τους
μελλοθάνατοι. Θανάτωση δι’ ενέσεως ή στην ηλεκτρική καρέκλα. Σε λίγο, ακόμα
και τώρα που μιλάμε, κάποιος από αυτούς ίσως είναι ήδη πεθαμένος. Τιμωρημένος,
σωφρονισμένος ή δολοφονημένος, ανάλογα με τις πεποιθήσεις του καθενός μας περί
θανατικής ποινής. Ο θάνατος λοιπόν περιποιημένος, καλοχτενισμένος και ωραία
ντυμένος είναι που μας χαμογελά.

Δεύτερον: Η ακραία βία είναι που χαμογελά. Είναι όλοι τους καταδικασμένοι για
φόνους πρώτου βαθμού. Μια ειδική επιγραφή αναγράφει στο στήθος τους «sentenced
to death». Η ενσάρκωση λοιπόν της ακραίας βίας μάς χαμογελά.

Και τι άραγε μας λέει; Κάτι που ήδη γνωρίζουμε. Κάτι που όλοι θέλουμε να
κάνουμε ότι δεν γνωρίζουμε. Μια απωθημένη λοιπόν αλήθεια μάς διαμηνύεται εδώ:
Είμαστε όλοι μελλοθάνατοι. Ο θάνατος καραδοκεί. Δεν μπορούμε ακόμα και σε αυτή
την ακραία, σε δυνατότητες, εποχή των τεχνολογιών της αιχμής, όχι δεν μπορούμε
να τον αποφύγουμε. Το φάντασμα του θανάτου είναι όπως πάντα «παρών».
Νοσοκομειοποιημένος, βαλσαμωμένος, ησυχασμένος, περιποιημένος, διαφημισμένος,
εκσυγχρονισμένος, ο θάνατος μάς καρτερεί. Καμιά υψηλή τεχνολογία δεν θα
μπορέσει να τον ακυρώσει. Θα εξακολουθεί να είναι το όριο, το έσχατο όριο της
όποιας επινοητικής νέας επανάστασης.

Το οικείο όμως χαμόγελο του μελλοθάνατου διαμηνύει και κάτι ακόμα: Ο βίαιος
εγκληματίας είναι ένας από εμάς. Προσηνής, με όνομα, επίθετο, χαμόγελο,
ημερομηνία γέννησης. Δεν τρομάζει με το απόκοσμο. Τρομάζει με το οικείο που
εκπέμπει. Το ερώτημα που σε καταλαμβάνει είναι: Ώστε λοιπόν θα μπορούσε να
ήμουν κι εγώ στη θέση του; Η απάντηση είναι, Ναι!

Εκατόν τριάντα χρόνια μετά τον Λομπρόζο και τη θεωρία του για τον γεννημένο
εγκληματία, ίσως το πιο διαταρακτικό πόρισμα έρευνας-κριτικής στο έργο του να
εξακολουθεί να είναι το έργο του Goring το 1913 «The English Convict».
Κατέληγε στο συμπέρασμα πως υπάρχουν περισσότερες διαφορές ανάμεσα σε έναν
Σκωτσέζο κι έναν Άγγλο φοιτητή παρά ανάμεσα σε έναν εγκληματία κι έναν μη
εγκληματία. Ναι, βλέποντας αυτά τα χαμογελαστά εγκληματικά μοντέλα,
προσυπογράφεις άθελά σου τον Goring. Απομακρύνεσαι ολοταχώς από τον εφησυχασμό
του Λομπρόζο. Δεν είναι άλλοι. Ο άλλος είναι εγώ. Οι άλλοι είμαστε εμείς.

Όπως κι ο θάνατος που κομίζουν. Δεν είναι άλλος. Είναι ο δικός μας θάνατος.
Και το ερώτημα είναι: Όλες αυτές οι σκέψεις που εκπορεύονται από ένα
ευφάνταστο θέαμα μιας ευφάνταστης κοινωνίας θεάματος, από το προϊόν μιας
πολυεθνικής βιομηχανίας ρούχων, όλες αυτές οι σκέψεις που σε κάνουν να
απορείς, να συλλογίζεσαι, ενίοτε να φοβάσαι, ακόμα και να τρομάζεις, όλες
αυτές οι σκέψεις μήπως είναι και αυτές ιδιοκτησία Μπένετον; Άλλο ένα
διαφημιστικό προϊόν. Η ενσωμάτωση της σκέψης, της απορίας, της αμφισβήτησης
στο βωμό του καταβροχθιστικού εμπορεύματος. Κι αυτό είναι ίσως που τρομάζει
ακόμα πιο πολύ και από τη βία. Τη βία που μας ενώνει με τον θάνατο και τον
βίαιο, αλλά εξημερωμένο, δολοφόνο-μοντέλο.

Η Φωτεινή Τσαλίκογλου είναι καθηγήτρια στο Τμήμα Ψυχολογίας του Παντείου Πανεπιστημίου.