ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Η κοινωνία της γνώσης

Το βασικό χαρακτηριστικό της νέας πραγματικότητας στην οικονομία είναι η
ικανότητά της να δημιουργεί συνεχώς νέα προϊόντα και υπηρεσίες. Η πρόοδος της
επιστήμης, η τεχνολογική έκρηξη και η μείωση του χρόνου μετάφρασης των ιδεών
σε προϊόντα, διαφοροποιεί τη σύγχρονη οικονομία από αυτήν του παρελθόντος.

Οι έντονες αλλαγές και η ανάπτυξη της πληροφορικής, των τηλεπικοινωνιών, της
ιατρικής, της βιοτεχνολογίας, των νέων υλικών… συνιστούν μια νέα
πραγματικότητα στην οποία ο άνθρωπος παράγει και καταναλώνει αυτά που
επιβάλλει η ανθρώπινη γνώση, η αξία της οποίας αυξάνεται με την ενσωμάτωσή της
στο λογισμικό και την τεχνολογία.

Όπως είναι προφανές, η κοινωνία της γνώσης δεν ανήκει ούτε μοιράζεται μεταξύ
κάποιων βιομηχανιών που παράγουν ή αντλούν τη γνώση από την επιστήμη. Η νέα
οικονομία καθοδηγείται από παράγοντες παραγωγής και συγκριτικά πλεονεκτήματα ­
καινοτομία, σχεδιασμό, τεχνογνωσία ­ που διαθέτουν όλες οι επιχειρήσεις, από
αυτές των πωλήσεων και των γεωργικών εκμεταλλεύσεων μέχρι εκείνες του
λογισμικού και των τραπεζιτικών υπηρεσιών.

Η ανάγκη πρόσβασης στη γνώση είχε ως αποτέλεσμα μια σημαντική καινοτομία: την
κοινωνία των δικτύων, δηλαδή το εργαλείο πρόσβασης στην πληροφορία. Το γεγονός
αυτό γέννησε την ανάγκη του Διαδικτύου για υπηρεσίες, επικοινωνίες,
συναλλαγές… τη νέα πραγματικότητα. Τα δίκτυα προσφέρουν το μέσο, οι άνθρωποι
χτίζουν υπηρεσίες και δημιουργούν έναν νέο κόσμο… Οι βιομηχανίες δεν είναι
πια αναγκαίο να εγκαθίστανται στον χώρο κατανάλωσης και πωλούν και
συνεργάζονται μέσω της δημιουργίας ενός εικονικού χώρου στον οποίο έχουν
πρόσβαση όταν το επιθυμούν, όταν μπορούν και όταν υπάρχουν οι προϋποθέσεις για
συνεργασία… Οι νέες τεχνολογίες αλλάζουν τα παραδοσιακά δεδομένα. Το
Διαδίκτυο επιτρέπει εικονικές αίθουσες διδασκαλίας, οι ψηφιακές βιβλιοθήκες
παρέχουν αποθήκες γνώσης, το WWW προσφέρει σύγχρονο υλικό για σεμινάρια και
συζητήσεις σε θέματα εξέλιξης της επιστήμης, η προσομοίωση με τους υπολογιστές
αντικαθιστά τα εργαστήρια…

Όπως είναι ευνόητο από την καθημερινή εμπειρία η έκρηξη των τεχνολογιών της
πληροφορίας έχει επηρεάσει δραματικά όλες τις εκφάνσεις της ανθρώπινης ζωής,
από την ενεργειακή κρίση μέχρι τη δημοκρατία (οι δικτάτορες αντιμετωπίζουν ένα
δίλημμα: πώς θα αξιοποιήσουν τις νέες τεχνολογίες αποφεύγοντας τις πολιτικές
τους επιπτώσεις). Είναι πλέον γεγονός ότι αφού οι τεχνολογίες της πληροφορίας
είναι πανταχού παρούσες, οι αλλαγές προς κάθε κατεύθυνση θα είναι βαθιές.
Ακόμη και το Πανεπιστήμιο για να μπορεί να αποτελεί πηγή ενυδάτωσης της
διανόησης και προοπτική της αναδυόμενης κοινωνίας πρέπει να μπορεί να
αφομοιώνει τις συντελούμενες αλλαγές. Δεν θα ήταν ίσως αδόκιμο να ισχυριστεί
κανείς ότι όταν πνέει ο άνεμος των αλλαγών αντί να χτίζουμε τοίχους, να
χτίζουμε ανεμόμυλους…

Στην εποχή μας το άτομο με μέτριες γνώσεις μπορεί να ελπίζει στην απορρόφησή
του από την αγορά εργασίας, ενώ εκείνο που δεν διαθέτει γνώση δεν έχει καμία
σχεδόν ελπίδα. Οι διαμορφούμενες συνθήκες απαιτούν από το άτομο όχι μόνο
γνώση, αλλά και προσαρμοστικότητα συνυφασμένη με επιχειρηματικότητα,
καινοτομία και δυνατότητα αφομοίωσης νέας γνώσης με ή χωρίς δάσκαλο. Οι αξίες
που μαζί με τη γνώση γεννούν τη σοφία δεν φαίνεται να προβληματίζουν τις
«έμπειρες κοινωνίες», πράγμα που δεν οδηγεί στην παγκοσμιοποίηση της ευθύνης.
Στις κοινωνίες αυτές, π.χ. Ιαπωνία, Γερμανία, το εκπαιδευτικό σύστημα
εμβαπτίζει τους επιστήμονες στο περιβάλλον της αγοράς και στην προώθηση της
καινοτομίας, δηλαδή στη μετάβαση από τον κόσμο των ιδεών στον κόσμο των
προϊόντων. Στις σημερινές συνθήκες, σε αντίθεση με τη βιομηχανική εποχή, η
καινοτομία προκύπτει από τη δημιουργία δικτύου εταιρειών που οργανώνεται σε
μια βάση γνώσεων, όπως το παραδοσιακό Πανεπιστήμιο.

Για να επιβιώσουν οι κοινωνίες στο διαμορφούμενο «οικονομικό γίγνεσθαι»,
πρέπει να βασιστούν στο υψηλό επίπεδο εκπαίδευσης των πολιτών τους. Η απαξίωση
μάλιστα των γνώσεων σε σύντομο χρονικό διάστημα επιβάλλει τη συνεχιζόμενη
εκπαίδευση, που θα αποτελέσει τη «βιομηχανία αιχμής» του μέλλοντος.

«Τα κύματα των αλλαγών έρχονται. Δεν γνωρίζουμε πότε και ποια από αυτά είναι
περισσότερο επικίνδυνα. Έχουμε βοηθήσει να δημιουργηθούν και ακόμη δεν
μπορούμε να τα σταματήσουμε. Ας προσπαθήσουμε να τα μετριάσουμε στα ανθρώπινα
μέτρα».

Ο καθηγητής Χρήστος Β. Μασσαλάς είναι πρύτανης στο Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων.