Ο νέος χώρος της πολιτικής

Στο άρθρο αυτό υποστηρίζουμε τη θέση ότι διαμορφώνεται ένας νέος χώρος της
πολιτικής. Ο χώρος αυτός χαρακτηρίζεται από την ενότητα μεταξύ τοπικού,
εθνικού και παγκόσμιου, αποτέλεσμα της δραματικής μεταβολής του χώρου και του
χρόνου των κοινωνικών και οικονομικών συνθηκών.

Εικόνες του κόσμου

Ο χώρος και ο χρόνος αποτελούν τις δύο θεμελιώδεις διαστάσεις της ανθρώπινης
ζωής.

* Στην Αρχαία Ελλάδα διαμορφώθηκαν οι πρώτες εικόνες του κόσμου: Στον
Ηράκλειτο η πραγματικότητα συνδέεται με τη συνεχή, καθολική μεταβολή, στον
Παρμενίδη με τη σταθερότητα. Στο Δημόκριτο επιχειρείται ο συνδυασμός μεταβολής
– σταθερότητας με την ύπαρξη αναλλοίωτων ατόμων σε συνεχή κίνηση και μεταβολή.
Στον Αριστοτέλη συνδέεται για πρώτη φορά ο χρόνος με την κίνηση και το χώρο.

* Κατά την επιστημονική επανάσταση (16ος – 17ος αιώνας) διαμορφώθηκε μια νέα
εικόνα του κόσμου. Ο χώρος και ο χρόνος αποτελούσαν δύο ανεξάρτητες μεταξύ
τους οντότητες, απόλυτες και αναλλοίωτες. Το μηχανικό σύμπαν περιγράφει έναν
κόσμο στατικό, αμετάβλητο, προβλέψιμο, σε διαρκή αναζήτηση της ισορροπίας.

* Κατά τη διάρκεια του 20ού αιώνα, η εικόνα του κόσμου γνώρισε μια δραματική
μεταβολή με τη Θεωρία της Σχετικότητας του Αϊνστάιν. Σύμφωνα με αυτήν, σε πολύ
υψηλές ταχύτητες, ο χώρος και ο χρόνος αποτελούν μια ενότητα με χαρακτηριστικά
τη συστολή του χώρου και τη διαστολή του χρόνου.

Ο νέος χώρος

Οι δύο διαστάσεις της σχετικότητας ­ η σμίκρυνση του χώρου και η διαστολή του
χρόνου ­ επηρέασαν τις πολιτικές, κοινωνιολογικές απόψεις. Κορυφαίοι
κοινωνιολόγοι προσδιορίζουν ένα νέο κοινωνικό χώρο, την παγκοσμιοποίηση, ως
αποτέλεσμα της σμίκρυνσης του χωρο-χρόνου. Η παγκοσμιοποίηση είναι αποτέλεσμα
βαθύτερων διεργασιών. Η ορατή όψη των οποίων είναι η ανάπτυξη των τεχνολογιών
της επικοινωνίας και της πληροφορικής. Η ανάπτυξη αυτή οδηγεί σε τεράστιες
ροές πληροφοριών, γεγονότων και υλικών μέσων, ώστε πλέον οι κοινωνικές σχέσεις
δε διαμορφώνονται μόνο στο χώρο των τόπων, αλλά κυρίως στο χώρο των ροών.
Καθορίζονται δηλαδή από συμβάντα που διαδραματίζονται σε μακρινούς χώρους και
σε διαφορετικούς χρόνους.

Δίκτυα εξουσιών

Οι ροές στον παγκόσμιο χώρο οργανώνονται μέσω δικτύων τα οποία αποτελούν τη
νέα μορφή οργάνωσης της κοινωνικής και πολιτικής ζωής. Στα δίκτυα αυτά, το
παγκόσμιο, το τοπικό, το εθνικό δεν αποτελούν ξεχωριστές οντότητες, αλλά
διαφορετικές κόμβους επιρροών και σχέσεων εξουσίας σε διαρκή μεταξύ τους
αλληλεπίδραση – μεταβολή.

Η σύνθετη αυτή πραγματικότητα χαρακτηρίζεται περισσότερο από την ασυμμετρία ως
προς τη συγκέντρωση του πλούτου, των εισοδημάτων, την απασχόληση, τις διαφορές
μεταξύ κρατών. Είναι οι «μαύρες τρύπες» του παγκόσμιου χώρου οι οποίες
εξαφανίζουν μέσα στον «ορίζοντα συμβάντων» τους αδύναμους. Δημιουργούν τους
αποκλεισμούς, την ανεργία, τη φτώχεια. Η πρόκληση για την πολιτική είναι να
διαμορφώσει μια δομή συμμετρίας ανάμεσα στον υπερχώρο των δικτύων και στον
άνθρωπο-πολίτη.

Η βελτίωση της καθημερινής ζωής του πολίτη ­ οι πολιτικές της ζωής ­ αποτελεί
το βασικό στοιχείο της πολιτικής. Η βελτίωση αυτή όμως δεν μπορεί πλέον να
γίνει μόνο στα χωροχρονικά όρια της τοπικότητας ή του εθνικού χώρου. Οι
πολιτικές ζωής, για να είναι αποτελεσματικές, χρειάζεται να αντλούν τη δύναμή
τους από την επίδραση ­ αλλά και την προσπάθεια μετασχηματισμού ­ του
παγκόσμιου δικτύου.

Πολιτικές πόλεων

Η μεταβλητή γεωμετρία του τοπικού – εθνικού – παγκοσμιοποιημένου χώρου μπορεί
να γίνει καλύτερα κατανοητή με μερικά παραδείγματα της τρέχουσας ελληνικής
πολιτικής:

Α. Εξωτερική πολιτική. Οι επιτυχίες της ελληνικής εξωτερικής πολιτικής (ΟΝΕ,
Κόσοβο Ελσίνκι, κ.ά.) είναι ένας επιτυχής συνδυασμός δράσεων στους κόμβους του
εθνικού και του παγκοσμιοποιημένου δικτύου. Αποτέλεσμά τους είναι η ενίσχυση
της θέσης της Ελλάδας και της ζωής του Έλληνα πολίτη.

Β. Εκπαιδευτική πολιτική. Οι δύο πυλώνες της εκπαίδευσης ­ η ποιότητα και η
ισότητα ευκαιριών ­ μπορούν να προωθηθούν με την ανάπτυξη δικτύων εκπαίδευσης.
Τα δίκτυα αυτά είναι ανοικτά σε κάθε πολίτη στο χώρο και το χρόνο και έχουν
πρόσβαση στα δίκτυα της παγκόσμιας γνώσης.

Γ. Πολιτική πόλεων. Η ανάπτυξη των έργων υποδομής στην Αθήνα (Μετρό,
αεροδρόμιο, Αττική Οδός, κ.ά.) αναβαθμίζουν την καθημερινή ζωή. Παράλληλα
ανοίγουν τις πύλες στην παγκοσμιοποιημένη πραγματικότητα. Στο νέο αυτό
χωροχρόνο, έρχονται στην επιφάνεια νέες στρατηγικές αστικής συγκρότησης,
ιδιαίτερα στην περιφερειακή ζώνη (Ελευσίνα, Μέγαρα, Μενίδι, Μεσόγεια, παράκτια
ζώνη), όπως: Η βιωσιμότητα των πόλεων, η πολυκεντρική τους ανάπτυξη, οι
σχέσεις πυκνότητας πληθυσμού – κυκλοφοριακών διόδων – πολιτικές εδαφικής
επέκτασης – αναπτυξιακά μοντέλα – περιβάλλον – κοινωνική συγκρότηση – δίκτυα
εκπαίδευσης – πολιτισμικές ταυτότητες.

Ήδη έχουμε εισέλθει σε ένα νέο χώρο πολιτικής, την τοπολογία του οποίου δεν
μπορούμε να επηρεάσουμε με τα παραδοσιακά εργαλεία πολιτικής. Η πραγματικότητα
γίνεται ανοικτή σε νέα σχέδια και ιδέες.

Το μέλλον προβλέπεται να είναι συναρπαστικό.

Ο Χρ. Δούκας είναι σύμβουλος του Παιδαγωγικού Ινστιτούτου,
πρώην πρόεδρος της ΟΛΜΕ.