ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Εκλογές και λαϊκές τάξεις

Η «ανεστραμμένη κοινωνική εικόνα», σύμφωνα με τη διατύπωση του Η.
Νικολακόπουλου, που χαρακτήριζε μέχρι πρόσφατα την αποδοχή της κυβερνητικής
πολιτικής (μικρότερη αποδοχή στις λαϊκές τάξεις, σαφής στήριξη από τις
ανώτερες), έχει σήμερα αμβλυνθεί.

Ωστόσο, αυτή η άμβλυνση δεν αναιρεί τη βασική διαπίστωση ότι «τα ανώτερα
εισοδηματικά στρώματα εξακολουθούν να αποτελούν τον προνομιακό χώρο στήριξης
της κυβερνητικής πολιτικής» («ΤΑ ΝΕΑ», 1.2.2000).

Το ΠΑΣΟΚ μετατρέπεται λοιπόν σε «κόμμα των πλουσίων» και η Ν.Δ. σε «κόμμα των
φτωχών»; Ασφαλώς όχι. Το ΠΑΣΟΚ του Κ. Σημίτη κατάφερε βέβαια να σπάσει το
«σκληρό μέταλλο» της κοινωνικής στήριξης της Ν.Δ. και να διεισδύσει στα κατ’
εξοχήν στηρίγματα της συντηρητικής παράταξης. Το κόστος αυτής της διείσδυσης
υπήρξε η εξασθένηση της αδιάλειπτης κατά την τελευταία δεκαπενταετία ηγεμονίας
του ΠΑΣΟΚ στο εσωτερικό των ασθενέστερων οικονομικά στρωμάτων του πληθυσμού,
ηγεμονία που του εξασφάλιζε τη στρατηγική υπεροχή έναντι του συντηρητικού
αντιπάλου. Αυτή η εξασθένηση είναι αναμφίβολα σήμερα η αχίλλειος πτέρνα της
κυβέρνησης Σημίτη. Ωστόσο, η Ν.Δ. παρά την «εθνικολαϊκιστική» πολιτική Έβερτ
και την «κοινωνική ευαισθησία» της ηγεσίας Καραμανλή δεν πέτυχε να διεισδύσει
σημαντικά στα λαϊκά στρώματα των πόλεων και να εξουδετερώσει έτσι ένα μακράς
πνοής ανταγωνιστικό πλεονέκτημα του αντιπάλου. Η Ν.Δ. δεν έχει ούτε τη
παράδοση ούτε την οργάνωση ούτε τα ιδεολογικά εργαλεία ούτε τα στελέχη για να
μετατραπεί σε «κόμμα των φτωχών». Ο κοινωνικός της λόγος δεν εντάσσεται σε ένα
σχέδιο συνόλου, δεν συντονίζεται με τη νεοφιλελεύθερη ιδεολογία της, είναι
επιδερμικός και εξόφθαλμα προεκλογικός. Επιτείνει δε την αίσθηση «απουσίας
βάθους» που δημιουργεί η όλη της παρουσία και συμπεριφορά των τελευταίων
χρόνων.

Συνεπώς, η εν μέρει «ανεστραμμένη εικόνα» στην οποία αναφέρεται ­ και δίκαια ­
ο Η. Νικολακόπουλος, δεν θέτει σε ριζική αμφισβήτηση το ταξικό μοντέλο της
ψήφου και τον κληρονομημένο τρόπο πρόσληψης των διαιρέσεων που χωρίζουν
πολιτικά την κοινωνία. Υποδεικνύει όμως την τάση σύγκλισης, ιδεολογικής,
προγραμματικής και κοινωνιολογικής, που χαρακτηρίζει τα σύγχρονα μεγάλα
πολυσυλλεκτικά κόμματα όχι μόνο στην Ελλάδα αλλά και στις χώρες της Ευρώπης.
Υποδεικνύει επίσης την αδυναμία της «πολιτικής προσφοράς» να ικανοποιήσει την
«πολιτική ζήτηση» των λαϊκών στρωμάτων. Διότι το μείζον γεγονός στην Ελλάδα
και την Ευρώπη είναι η απουσία αποτελεσματικής πολιτικής εκπροσώπησης των
κατώτερων κοινωνικών ομάδων, η μείωση δηλαδή της πολιτικής αυτονομίας των
κυριαρχούμενων τάξεων.

«Ο εικοστός αιώνας», έγραψε το 1978 ο John Dunlop, πρώην υπουργός Εργασίας των
ΗΠΑ, «είναι πιθανόν να μείνει στην ιστορία ως ο αιώνας των εργατών». Ο
εικοστός πρώτος αιώνας ίσως να μείνει στην ιστορία ως ο αιώνας της εξάντλησης
της ιστορικής δυναμικής που προέκυψε από την εισβολή των λαϊκών τάξεων στο
κοινωνικό και πολιτικό προσκήνιο. Η σύγκλιση των μεγάλων κομμάτων της
αριστεράς και της δεξιάς καταγράφει την απουσία ενός «σχεδίου για τους
φτωχούς»: επιτελείται στην πλάτη των κατώτερων κοινωνικών ομάδων και προς
όφελος των μεσαίων και ανώτερων τάξεων. Η σιωπή ή η αμηχανία των μεγάλων
κομμάτων ως προς τις λαϊκές τάξεις λέει πολλά και γι’ αυτά και γι’ αυτές:
υποδεικνύει και την εξασθένηση των λαϊκών τάξεων και την απομάκρυνση των
κομμάτων από αυτές. Είναι silentium loquens.

Τελικά, με δεδομένη την απουσία πραγματικά ανταγωνιστικών προτάσεων για την
επίλυση του νέου κοινωνικού ζητήματος, η προσφορά ηγεσίας και η διαχειριστική
ικανότητα του κάθε κόμματος θα προσδιορίσουν καθοριστικά τον νικητή της
εκλογικής αναμέτρησης του Απριλίου. Σε αυτό το πεδίο αντιπαράθεσης το ΠΑΣΟΚ
πλεονεκτεί έναντι της Ν.Δ. Υπό έναν όρο: ότι θα καταφέρει να χειρισθεί με
δεξιοτεχνία τις απαιτήσεις μιας μακράς προεκλογικής εκστρατείας. Σε έναν αγώνα
αντοχής το πλεονέκτημα της αφετηρίας μπορεί να αποδειχθεί πολύ πιο εύθραυστο
και συγκυριακό από ό,τι εκ πρώτης όψεως φαίνεται. Οι εκλογές που
προαναγγέλλονται δύο μήνες πριν από τη διεξαγωγή τους δεν είναι πρόωρες. Η
αποδυνάμωση των κλασικών κοινωνικών στηριγμάτων του ΠΑΣΟΚ που προσέδιδαν στο
κόμμα ένα σταθερό εκλογικό πλεονέκτημα έχει μια κρυφή συνέπεια: καθιστά
απαγορευτικό κάθε λάθος τακτικής. Το διαχειριστικό πλεονέκτημα της ηγεσίας
Σημίτη θα κριθεί τα μέγιστα και κατά τη διαχείριση της προεκλογικής
εκστρατείας.

Ο Γεράσιμος Μοσχονάς είναι επίκουρος καθηγητής του Παντείου Πανεπιστημίου.