ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Φως ιλαρόν…

Τις ημέρες των Χριστουγέννων βρέθηκα για μία ακόμα φορά στην Αμιένη, πόλη
της Πικαρδίας, στη ΒΔ Γαλλία, γνωστή για τον καθεδρικό ναό της ­ την Κατεντράλ
­ που αποτελεί κύριο σημείο αναφοράς της πόλης.

Στις 20 Ιανουαρίου του 1900, ακριβώς πριν από έναν αιώνα, πέθανε ο John
Ruskin, που έγραψε τη «Βίβλο της Αμιένης», από τα τελευταία του έργα πριν να
απομονωθεί και σταματήσει να γράφει το 1889. Ο Marcel Proust, μετά τον θάνατο
του Ruskin, αναλαμβάνει τη μετάφραση στα γαλλικά, την εισαγωγή και τα σχόλια
του βιβλίου, που τον είχε ενθουσιάσει. Ο Ruskin πίστευε ότι η τέχνη
υποβαθμίζεται όταν συνδέεται απλά με το γούστο, η τέχνη απευθύνεται στον
ολοκληρωμένο άνθρωπο, στις αισθήσεις του, στην εξυπνάδα του, στο ήθος του, στη
μνήμη του, στην ευαισθησία του. Ο μονοδιάστατος άνθρωπος, είτε μόνο για την
αισθητική ενδιαφέρεται είτε μόνο για την οικονομία, είναι απάνθρωπος.

Ο Sizeranne περιγράφει τον νεαρό Ruskin στη Βενετία: «Είχε ένα χαρτοφύλακα
κάτω από τη μασχάλη και μια λάμψη παράξενη στα μάτια… Όποιος τον συναντούσε
δεν ήτανε δυνατόν να ξεχάσει πια αυτή την παράξενη φυσιογνωμία, του εκστατικού
μαχητή με το αφηρημένο βλέμμα…».

Με τα γραπτά, τα σχέδιά του, το πάθος του για τα έργα τέχνης, αλλά και την
ευαισθησία του διανοούμενου ­ θεωρούσε τα αγαπημένα του κείμενα σαν λαξευμένα,
με τις ακριβείς λέξεις στη σωστή θέση και την πολύτιμη σιωπή αιώνων ανάμεσά
τους: «μια σιωπή, σαν το άρωμα ενός ρόδου που έφερνε η αύρα από το ανοιχτό
παράθυρο…» ­ ο Ruskin παραμένει ακόμα ανάμεσά μας, ποιητικός, απόμακρος,
αλλά και οικείος.

Τα κείμενά του θυμίζουν σήμερα εκείνες τις κολόνες από γκρι και ροζ γρανίτη
που ήρθανε από τη μακρινή Ανατολή και τοποθετήθηκαν στην Πλατεία του Αγίου
Μάρκου. Όπως έγραψε ο Ruskin, αυτές οι υψηλές και λεπτές σκλάβες του
παρελθόντος, που προκαλούν απ’ ευθείας το πνεύμα, παρεμβάλλονται ανάμεσα
στις βουερές μέρες του παρόντος που συνωστίζονται σαν μέλισσες γύρω τους, και
τότε ξαφνικά οι μέρες, σαν διωγμένες, σταματούν εκεί, μπροστά τους: γιατί,
οι ωραίες ξένες ανήκουν σε ένα χρόνο, όπου η είσοδος στο παρόν απαγορεύεται…

Πρόκειται για την επιστροφή ενός χρόνου που αναστήθηκε εδώ, ανάμεσά μας,
που τον αγγίζουμε, σκουντάμε επάνω του, τον ψηλαφούμε, είναι το παρελθόν που
αναδύεται εν μέσω του παρόντος…

Κάθε βράδυ στην Αμιένη τις μέρες των εορτών, σ’ ένα πρόγραμμα διαρκείας
περίπου μίας ώρας, ο Καθεδρικός Ναός μεταμορφωνότανε, καθώς το πέτρινο,
ενταγμένο σοφά στην αρχιτεκτονική, ανάγλυφο σύνολο της κεντρικής πύλης
γινότανε πολύχρωμο. Ο κόσμος, παιδιά και μεγάλοι, τουρίστες, κάτοικοι,
περαστικοί, παρά το τσουχτερό κρύο, την ομίχλη, ακόμα και την ψιλή βροχή,
συγκεντρωνότανε κάθε βράδυ στην πλατεία, για να θαυμάσουν την άψογη εφαρμογή
της τεχνολογίας των φωτισμών. Με ειδικούς προβολείς οι τεχνικοί ταυτίζανε μια
χρωματιστή εικόνα του διάκοσμου, που αποδίδεται στον 13ο αιώνα, με την πέτρινη
ανάγλυφη πραγματικότητα, το αποτέλεσμα: ένα χρωματικά αρμονικό σύνολο. Τα
πρόσωπα των αγίων, των προφητών και των αγγέλων έπαιρναν μια έκφραση παράξενη,
καθώς το χρώμα απλωνότανε και κυρίευε την εικόνα: ώχρα, πορφύρα, σμαραγδί, το
λευκό, το γκρίζο, το μαύρο, οι χιτώνες με τις πτυχώσεις, τα πρόσωπα και τα
μάτια να λαμπυρίζουν σαν να μας κοιτούν βλέμματα παράξενα.

Μέσα στην ομιχλώδη ατμόσφαιρα, και τη σκοτεινιά της νύχτας, θυμήθηκα τις
περιγραφές για τους δροσουλίτες στο Φραγκοκάστελλο, στην Κρήτη…

Οι ανταύγειες του φωτός ανεβαίνανε σαν κύματα, ψηλά στους ασύμμετρους πύργους
της Κατεντράλ μέχρι τον ουρανό. Οι ρόδακες, με τα χρωματιστά γυαλιά,
φωτισμένοι από το εσωτερικό εκπέμπανε από εκεί ψηλά ένα γλυκό φως, ορατό από
μεγάλη απόσταση, ενώ ο παράδοξος αυτός φωτισμός έδινε την ψευδαίσθηση ότι
αναποδογύρισε το μέσα έξω.

Σκεφτόμουνα τον Ruskin, τόσο ευαίσθητο στα χρώματα και στα υλικά… Εκείνες
τις λεπτομερείς αναλύσεις του για την προετοιμασία του υπόβαθρου στις
τοιχογραφίες ή την περιγραφή των χώρων μέσα από τη χρωματική μαγεία των
υλικών: η πέτρα, το μάρμαρο, το αλάβαστρο, το ξύλο…

Πρόκειται για μια ανάγνωση του χώρου, που ήτανε αδύνατο να οραματιστεί τότε
εκείνος, εμείς αντίθετα ζούμε την εποχή των ψευδαισθήσεων, η αρχιτεκτονική
προσανατολίζεται όλο και περισσότερο προς την αφαίρεση της ύλης, το άυλο και
το εφήμερο εγκαθίστανται μέσα και έξω από τους χώρους ζωής.

Αυτές οι «παραστάσεις» των κτιρίων από το παρελθόν, που παρακολουθήσαμε στα
εορταστικά προγράμματα αυτών των ημερών, με πρωταγωνιστή το φως, μου θύμισαν
την παρατήρηση του Peter Greenaway, που αναφέρεται σε μια σκηνή της ταινίας
του «Η κοιλιά του αρχιτέκτονα»:

«Μια ομάδα από αρχιτέκτονες μπροστά στο Πάνθεον της Ρώμης χειροκροτούν, με
αυθεντικό ενθουσιασμό, το δοξασμένο κτίριο. Ποιον χειροκροτούν αλήθεια,
αναρωτιέται ο Greenaway, τον αρχιτέκτονα, τον εργοδότη, τα γυρίσματα της
Ιστορίας που εναγκαλίστηκε αυτό το πέτρινο και λίθινο σύνολο ή μήπως
χειροκροτούν κάποιο πνεύμα της αρχιτεκτονικής;».

Η Σουζάνα Αντωνακάκη είναι αρχιτέκτονας.